Kökler Toplamı ve Kökler Çarpımı Nasıl Bulunur?
TYTAYT10 dakikalık okuma görüntülenme
İkinci dereceden bir denklemin köklerini bulmadan onların toplamını ve çarpımını hesaplamak mümkündür: ikisi de doğrudan katsayılardan okunur. Bu bağıntılar, köklerle kurulan pek çok ifadeyi tek satırda hesaplamayı ve kökleri verilen denklemi hemen yazmayı sağlar. Bu yazıda kökler toplamı ve çarpımı formüllerini ve nedenlerini, köklerin kareleri, küpleri, tersleri ve farkıyla ilgili ifadeleri, kökleri verilen ya da türetilen denklemleri, parametreli soruları ve köklerin işaretlerini çözümlü örneklerle ele alıyoruz.
Kökler toplamı ve çarpımı formülleri
Bu yazıyı daha rahat anlamak için ikinci dereceden denklemleri ve kök formülünü biliyor olman yeterli.
Temel bilgiler için İkinci Dereceden Denklemler Konu Anlatımı yazısına göz at.
denkleminin kökleri ve olsun. Köklerin toplamı ve çarpımı, kökler hiç bulunmadan katsayılardan hesaplanır. Bu eşitliklere, onları ilk kez sistemli biçimde kullanan matematikçinin adıyla Vieta bağıntıları denir:
| Bağıntı | Formül |
|---|---|
| Kökler toplamı | |
| Kökler çarpımı |
Kapaktaki öğrenciler bu iki bağıntıyı somut modellerle gösteriyor: toplam iki uzunluğun art arda eklenmesiyle, çarpım ise kenarları bu iki uzunluk olan dikdörtgenin alanıyla canlanıyor.
ve
Toplamda eksi işareti vardır, çarpımda yoktur.
Formüller neden doğrudur?
Kökleri ve olan denklem, baş katsayı olmak üzere biçiminde yazılabilir. Parantezler açılınca aşağıdaki eşitlik elde edilir:
Aynı kuvvetlerin katsayıları eşitlenir: in katsayılarından , sabit terimlerden bulunur. İki formül de buradan doğrudan çıkar. Bu açıklama, formüllerin ezberlenmesi gereken kurallar değil, çarpanlara ayırmanın bir sonucu olduğunu gösterir.
Aynı sonuç kök formülünden de elde edilir: ile toplanınca karekökler birbirini götürür ve kalır. Çarpılınca da iki kare farkı verir ve sonuç olur.
Temel örnek
Formülleri kullanmadan önce denklem standart biçime getirilir ve katsayılar işaretleriyle birlikte okunur. Eşitliğin iki tarafında terim varsa hepsi bir tarafa toplanmadan okunan katsayılar yanlış sonuç verir; bu yüzden ilk adım her zaman sağ tarafı sıfır yapmaktır.
denklemi verilsin.
Kökler toplamını ve çarpımını bulup kökleri bularak kontrol edelim.
Toplam: . Çarpım: .
Denklem olarak çarpanlarına ayrılır; kökler ve dir. Toplamları , çarpımları dir.
Toplamda eksi işaretini unutmak.
Kökler toplamı dir; değil. Örnekte olurdu, bu da köklerin gerçek toplamının tersidir.
Bir kök biliniyorsa diğeri
Köklerden biri biliniyorsa diğerini bulmak için denklemi çözmeye gerek yoktur. Toplam formülünden bilinen kök çıkarılır ya da çarpım formülü bilinen köke bölünür. İki yol da aynı sonucu verir ve biri diğerinin kontrolü olarak kullanılabilir.
denkleminin bir kökü dir.
Diğer kökü bulalım.
Toplamdan: .
Çarpımdan: . İki yol aynı sonucu verir.
denkleminin bir kökü dir.
Diğer kökü bulalım.
Çarpım dir ve bir kök dir.
Diğer kök dir. Toplamdan kontrol: ve dir.
Köklerin kareleri toplamı
Köklerle kurulan ifadelerin çoğu toplam ve çarpım cinsinden yazılabilir. Bu yazıda kısaca ve gösterimleri kullanılacaktır. Karelerin toplamı için tam kare özdeşliğinden yararlanılır:
denkleminin kökleri ve olsun.
değerini bulalım.
ve .
.
Bu denklemin kökleri irrasyoneldir: . Kökleri bulup karelerini toplamak uzun bir işlemdir; formül ise sonucu tek satırda verir.
Köklerin terslerinin toplamı
Köklerin terslerinin toplamı payda eşitlenerek toplam ve çarpım cinsinden yazılır:
denklemi verilsin.
Köklerin terslerinin toplamını bulalım.
.
Bu formül yalnızca köklerden hiçbiri sıfır değilse, yani ise anlamlıdır. Sabit terimi sıfır olan bir denklemde köklerden biri dır ve tersi tanımsızdır.
Köklerin küpleri toplamı
Küplerin toplamı, küp toplamı özdeşliğinden ya da tam küp açılımından toplam ve çarpım cinsinden yazılır:
denklemi verilsin.
Köklerin küpleri toplamını bulalım.
ve .
.
Bu örnek, bağıntıların asıl gücünü gösterir: kökler irrasyonel olduğu hâlde küplerinin toplamı bir tam sayıdır. Kökleri bulup küplerini almak hem uzun sürer hem de hata yapma olasılığını artırır; toplam ve çarpımla yapılan hesap ise yalnızca birkaç çarpma işlemidir.
Kareler toplamından parametre bulmak
Köklerle kurulan bir ifadenin değeri verilmişse ifade ve cinsinden yazılır ve parametre bu denklemden bulunur. Sonra bulunan değerler için köklerin gerçekten var olduğu diskriminantla denetlenir.
denkleminin kökleri için dir.
yi bulalım.
ve : , yani ve .
İki değer için de dır; kökler gerçektir.
Kökler arasındaki fark
Köklerin farkının karesi de toplam ve çarpımla yazılır: . Karekök alınınca kökler arasındaki uzaklık bulunur. Bu ifade, baş katsayısı olan denklemde diskriminanta eşittir.
denklemi verilsin.
Kökler arasındaki farkın mutlak değerini bulalım.
.
.
Diğer simetrik ifadeler
Kökler yer değiştirdiğinde değişmeyen ifadelere simetrik ifade denir ve her simetrik ifade ile cinsinden yazılabilir. En sık karşılaşılanlar aşağıdadır:
| İfade | ve ile | için |
|---|---|---|
Böyle bir ifadeyle karşılaşınca yapılacak iş, ifadeyi açıp içinde ve parçalarını aramaktır. Parantezli ifadeler açıldığında bu parçalar kendiliğinden ortaya çıkar. Simetrik olmayan bir ifade, örneğin yalnızca in karesi, bu yolla hesaplanamaz; o durumda kökleri bulmak gerekir.
Kökleri verilen denklemi yazmak
Kökleri bilinen bir denklem, toplam ve çarpım kullanılarak doğrudan yazılır. Baş katsayısı olan denklem şudur:
Kökleri ve olan denklem istensin.
Denklemi yazalım.
ve .
. Kontrol: .
Baş katsayısı olmayan bir denklem istenirse bu denklem istenen sayıyla çarpılır. Kökler değişmez, çünkü denklemin iki tarafını sıfırdan farklı bir sayıyla çarpmak çözüm kümesini etkilemez.
Kökleri türetilen denklem
Bazı sorularda verilen denklemin köklerinden türetilen sayıları kök kabul eden yeni bir denklem istenir. Yeni köklerin toplamı ve çarpımı eski ve cinsinden hesaplanır.
denkleminin kökleri ve dir.
Kökleri ve olan denklemi yazalım.
Yeni toplam , yeni çarpım .
.
Aynı denklem verilsin.
Kökleri ve olan denklemi yazalım.
Yeni toplam , yeni çarpım .
.
Köklerin kareleri kök olan denklem
Kökleri ve olan denklemi yazmak için yeni köklerin toplamı ve çarpımı hesaplanır. Toplam, kareler toplamıdır; çarpım ise eski çarpımın karesidir.
denkleminin kökleri ve dir.
Kökleri ve olan denklemi yazalım.
Yeni toplam , yeni çarpım .
.
Köklerin tersleri kök olan denklem
Kökleri ve olan denklemin katsayıları, ilk denklemin katsayılarının ters sırada yazılmasıyla elde edilir. Bunun nedeni, yerine yazılıp paydadan kurtulunca katsayıların yer değiştirmesidir.
denklemi verilsin.
Kökleri bu denklemin köklerinin tersleri olan denklemi yazalım.
Yeni toplam , yeni çarpım .
, yani . Katsayılar , , ün ters sırasıdır.
Toplam ve çarpımdan katsayı bulmak
Denklemin katsayıları bilinmiyor ama kökler toplamı ve çarpımı biliniyorsa katsayılar doğrudan yazılır. Baş katsayı olduğunda toplamın ters işaretlisi, ise çarpımın kendisidir.
denkleminin kökler toplamı , kökler çarpımı tir.
ve yi bulalım.
, yani . .
Denklem dır; kökleri ve dir.
Kökler toplamından parametre bulmak
Denklemde bir parametre varsa ve kökler toplamı ya da çarpımı verilmişse formül parametre için doğrudan bir denklem verir.
denkleminin kökler toplamı tir.
yi bulalım.
, yani .
Denklem olur. Diskriminantı olduğu için gerçekten iki gerçek kökü vardır.
Parametreyi bulduktan sonra köklerin varlığını denetlememek.
Kökler toplamı formülü, kökler gerçek olmasa da cebirsel olarak çalışır. Soru gerçek kökler istiyorsa bulunan parametre için diskriminantın negatif olmadığı ayrıca kontrol edilmelidir.
Kökler arasında bir bağıntı verildiğinde
Kökler arasında bir ilişki verilmişse bu ilişki toplam formülüyle birlikte kullanılarak kökler bulunur, sonra çarpım formülünden parametre hesaplanır.
denkleminin bir kökü diğerinin iki katıdır.
Kökleri ve yi bulalım.
Kökler ve olsun: toplam , yani . Kökler ve dır.
.
denkleminin kökleri arasındaki fark tür.
yi bulalım.
ve ; buradan ve .
.
Eşit kökler
Denklemin kökleri eşitse, yani çakışıksa, iki kök de toplamın yarısına eşittir ve çarpım bu değerin karesidir. Bu gözlem, diskriminantı sıfıra eşitlemenin yanında ikinci bir çözüm yolu verir.
denkleminin kökleri eşittir.
yi bulalım.
Toplam olduğu için iki kök de tür.
. Kontrol: .
Tam sayı kökler
Köklerin tam sayı olması istendiğinde toplam sabitse kökler, toplamı bu sayıya eşit olan tam sayı çiftleri arasından seçilir. Her çift bir çarpım, yani bir parametre değeri verir.
denkleminin kökleri pozitif tam sayılardır.
nin alabileceği değerlerin sayısını bulalım.
Toplamı olan pozitif tam sayı çiftleri: ile , ile , ile , ile .
Çarpımlar , , ve dır; nin değeri vardır.
Köklerin işaretleri
Kökler bulunmadan işaretleri de belirlenebilir. Çarpım, köklerin aynı mı ters mi işaretli olduğunu söyler; aynı işaretliyse toplam bu ortak işareti verir. Önce diskriminantla gerçek köklerin varlığı kontrol edilmelidir.
| Çarpım | Toplam | Kökler |
|---|---|---|
| Pozitif | Pozitif | İkisi de pozitif |
| Pozitif | Negatif | İkisi de negatif |
| Negatif | Herhangi | Ters işaretli |
| Sıfır | Herhangi | Biri sıfır |
denklemi verilsin.
Köklerin işaretlerini bulalım.
; kökler ters işaretlidir.
olduğu için negatif kökün mutlak değeri daha büyüktür. Gerçekten kökler ve tir.
İşaret tablosu yalnızca gerçek kökler için anlamlıdır. Çarpım ve toplam pozitif olsa bile diskriminant negatifse denklemin gerçek kökü yoktur; bu yüzden işaret sorularında ilk adım her zaman diskriminantı kontrol etmektir.
Simetrik ve ters kökler
Köklerin birbirinin ters işaretlisi olması, yani olması toplamın sıfır olması demektir; bu da koşulunu verir. Köklerin birbirinin çarpmaya göre tersi olması ise çarpımın olması, yani demektir.
denkleminin kökleri birbirinin ters işaretlisidir.
yi ve kökleri bulalım.
Toplam sıfır olmalıdır: , yani .
Denklem olur; kökler ve dir.
denkleminin kökleri birbirinin çarpmaya göre tersidir.
yi bulalım.
Çarpım olmalıdır: , yani .
Denklem olur ve kökler ile dir; çarpımları gerçekten dir.
Toplam ve çarpımdan iki sayı bulmak
Toplamı ve çarpımı bilinen iki sayı, denkleminin kökleridir. Bu gözlem, uzunluk ve alan problemlerini doğrudan bir denkleme çevirir.
Bir dikdörtgenin çevresi santimetre, alanı santimetrekaredir.
Kenar uzunluklarını bulalım.
Kenarların toplamı yarı çevredir: . Çarpımları alandır: .
Kenarlar denkleminin kökleridir: . Kenarlar ve santimetredir.
Kapaktaki modelin söylediği de budur: iki uzunluğun art arda dizilmesi toplamı, bu uzunluklarla kurulan dikdörtgenin alanı çarpımı verir. İkisi birlikte bilindiğinde uzunlukların kendisi de bulunur.
Üçüncü dereceden denklemlere uzantı
Vieta bağıntıları daha yüksek dereceli denklemlerde de geçerlidir. denkleminin kökleri , ve ise:
| Bağıntı | Formül |
|---|---|
denklemi verilsin.
Bağıntıları hesaplayıp köklerle karşılaştıralım.
Toplam , ikili çarpımlar toplamı , çarpım .
Kökler , ve tür: , ve .
Formülleri doğru hatırlamanın yolu
Kökler toplamı ve çarpımı formüllerinde en çok karıştırılan şey işaretlerdir. Bunları hatırlamanın güvenilir yolu, kökleri bilinen küçük bir denklemi zihinde açmaktır. Kökleri ve olan denklem dır.
Bu denklemde köklerin toplamı , çarpımı dir. Katsayılar ise , , dir. Toplamın çıkması için yazılması gerektiği, çarpımın çıkması için ise nin yeterli olduğu hemen görülür. Birkaç saniyelik bu deneme, formülü yanlış hatırlamaktan doğan hataların tamamını önler.
Sınavda kökler toplamı ve çarpımı
Temel düzeyde (TYT) kökler toplamı ve çarpımı, köklerin kareleri toplamı ve kökleri verilen denklemi yazma biçiminde karşına çıkabilir.
İleri düzeyde (AYT) kökleri türetilen denklemler, parametreli sorular, köklerin işaretleri ve üçüncü dereceden denklemlerde Vieta bağıntıları da sorulabilir.
Soru köklerle kurulmuş bir ifade istiyorsa kökleri bulmaya çalışma. İfadeyi açıp toplam ve çarpım parçalarını bul; kökler irrasyonel olsa bile sonuç çoğu zaman tam sayı ya da basit bir kesir çıkar.
Sık yapılan hatalar
| Hata | Doğrusu |
|---|---|
| Toplamı almak | Toplam |
| Çarpımı almak | Çarpım |
| Kareler toplamını sanmak | |
| Standart biçime getirmeden katsayı okumak | Önce bir tarafa toplanır |
| Parametre bulunca köklerin varlığına bakmamak | Diskriminant denetlenir |
| Üçüncü derecede çarpımın işaretini karıştırmak | Çarpım |
Bu hataların çoğu işaretlerle ilgilidir. Formülü doğru hatırlayıp hatırlamadığını denetlemenin en hızlı yolu, kökleri bilinen küçük bir denklemde, örneğin da, formülü denemektir.
Hap bilgi özeti
ve
Toplamda eksi işareti vardır, çarpımda yoktur.
Sık sorulanlar
Kökler toplamı nasıl bulunur?
ax kare artı bx artı c eşittir sıfır denkleminde kökler toplamı eksi b bölü a dır. Kökleri bulmaya gerek yoktur.
Kökler çarpımı nasıl bulunur?
Kökler çarpımı c bölü a dır. Çarpım negatifse kökler ters işaretlidir.
Köklerin kareleri toplamı nasıl hesaplanır?
Kökler toplamının karesinden kökler çarpımının iki katı çıkarılır. Toplamı 5, çarpımı 3 olan köklerin kareleri toplamı 19 dur.
Kökleri verilen denklem nasıl yazılır?
Kökler toplamı ve çarpımı hesaplanır. Baş katsayısı 1 olan denklem x kare eksi toplam çarpı x artı çarpım eşittir sıfırdır.
Köklerin işaretleri kökleri bulmadan nasıl anlaşılır?
Çarpım negatifse kökler ters işaretlidir. Çarpım pozitifse kökler aynı işaretlidir ve toplamın işareti bu ortak işareti verir.
Vieta bağıntıları üçüncü dereceden denklemlerde geçerli mi?
Evet. Kökler toplamı eksi b bölü a, ikili çarpımlar toplamı c bölü a, kökler çarpımı eksi d bölü a dır.
Kontrol listesi
0 / 10 tamamlandı
Tebrikler, bu konunun kontrol listesini tamamladın.
Bunlar da ilgini çekebilir


