Temel Kavramlar ve Sayılar

Temel Kavramlar Konu Anlatımı PDF

TYTALESKPSS10 dakikalık okuma

Temel kavramlar konu anlatımı: ahşap ray üzerinde küçükten büyüğe sıralanan toplar ve bir terazi ile karşılaştırma yapan iki öğrenci

Sayı problemleri, bölünebilme, EBOB ve EKOK, denklemler ve olasılık; hepsi aynı küçük kavram setinin üzerine kurulur. Rakam ile sayının farkı, tek ve çift sayıların davranışı, işaret kuralları, ardışık sayılar, asal sayılar, faktöriyel ve basamak kavramı. Bu yazıda bu kavramları tek tek tanımlıyor, her birinin sınavda işe yarayan kurallarını çözümlü örneklerle veriyoruz.


Temel kavramlar nedir?

Önce şunları bil

Bu yazıyı daha rahat anlamak için dört işlemi ve çarpım tablosunu biliyor olman yeterli.

Sayı kümeleri ayrıntılı olarak Sayılar ve Sayı Kümeleri Konu Anlatımı PDF yazısında anlatılıyor.

Temel kavramlar, matematiğin geri kalanında sürekli kullanılan küçük tanımlar ve kurallardır. Tek başına çok basit görünürler; zorluk, bir soruda birkaçının aynı anda kullanılmasından çıkar. Örneğin "ardışık üç tek sayının toplamı" diye başlayan bir soruda hem ardışıklık hem de tek sayı kavramı birlikte çalışır.

Bu yazıda sırasıyla şunları ele alıyoruz: rakam ve sayı, sayı çeşitleri, tek ve çift sayılar, pozitif ve negatif sayılar, ardışık sayılar, asal sayılar, faktöriyel ve basamak kavramı.

Hap bilgi

Temel kavram sorularında önce hangi kavramların kullanıldığını ayır: tek mi çift mi, pozitif mi negatif mi, ardışık mı, asal mı.

Kavramı doğru adlandırmak, kuralın yarısını çözmektir.

Rakam ve sayı

Rakam, sayıları yazmak için kullandığımız sembollerdir. Onluk sistemde on rakam vardır: 0,1,2,3,4,5,6,7,8,9. Sayı ise rakamlarla yazılan ve bir çokluk ya da değer belirten ifadedir: 7, 48, 305 gibi.

Her rakam aynı zamanda tek basamaklı bir sayıdır, ama her sayı bir rakam değildir. 48 bir sayıdır; 4 ve 8 rakamlarıyla yazılmıştır.

Çok basamaklı bir sayının en başına 0 yazılmaz. Bu yüzden en küçük üç basamaklı sayı 100 dür. Soruda "rakamları farklı" deniyorsa aynı rakam iki kez kullanılamaz.

Örnek

Rakamları birbirinden farklı üç basamaklı sayıları düşünelim.

Bunların en büyüğü ile en küçüğünün toplamı kaçtır?

En büyük için baştan büyük rakamları yazarız: 987.

En küçük için başa sıfır olmayan en küçük rakamı, sonra kalan en küçük rakamları yazarız: 102.

Toplam: 987+102=1089.

Örnek

Rakamları birbirinden farklı iki basamaklı sayıları sayalım.

Kaç tane vardır?

Onlar basamağı için 0 olamayacağı için 9 seçenek vardır.

Birler basamağı için 0 dahil 10 rakamdan onlar basamağında kullanılanı çıkarırız: 9 seçenek.

Toplam: 9·9=81 sayı.

Dikkat

En küçük üç basamaklı sayı 100 dür, ama rakamları farklı en küçük üç basamaklı sayı 102 dir.

Soruda "rakamları farklı" ifadesinin olup olmadığına mutlaka bak.

Sayı çeşitleri kısaca

Temel kavramlarda en sık kullanılan sayı kümeleri şunlardır:

  • Sayma sayıları: {1,2,3,}. Nesneleri saymak için kullandığımız sayılar.
  • Doğal sayılar : {0,1,2,3,}. Sayma sayılarına 0 eklenmiş hâli.
  • Tam sayılar : {,2,1,0,1,2,}. Doğal sayılara negatifleri eklenmiş hâli.
  • Rasyonel sayılar : ab biçiminde yazılabilen sayılar (a ve b tam sayı, b0).
  • Gerçek sayılar : sayı doğrusundaki bütün noktalar.

Soruda "a bir tam sayıdır" ile "a bir doğal sayıdır" arasındaki fark çoğu zaman cevabı değiştirir. Tam sayı negatif olabilir, doğal sayı olamaz.

Hap bilgi

Sayma sayıları 1 den, doğal sayılar 0 dan başlar.

Soruda hangi kümeden söz edildiğini cevaba geçmeden önce not et.

Tek ve çift sayılar

2 ile tam bölünebilen tam sayılara çift sayı, bölünemeyenlere tek sayı denir. k bir tam sayı olmak üzere çift sayılar 2k, tek sayılar 2k+1 biçiminde yazılır.

Bu tanım negatif sayıları da kapsar: 4 çift, 3 tektir. 0 da çift sayıdır, çünkü 0=2·0 dır.

Tek ve çift sayıların toplama, çıkarma ve çarpmadaki davranışı sabittir. T tek, Ç çift sayıyı göstersin:

İşlemSonuç
T±TÇift
T±ÇTek
DZÇÇift
T·TTek
T·ÇÇift
Ç·ÇÇift

Kuvvetlerde de durum basittir: n bir pozitif tam sayıysa tek sayının her kuvveti tek, çift sayının her kuvveti çifttir.

Hap bilgi

Bir çarpımda en az bir çift çarpan varsa çarpım çifttir.

Toplamda ise tek sayıların adedine bakılır: tek sayıda tek terim varsa toplam tektir.

Örnek

a ve b tam sayılar ve 3a+2b tek olsun.

a ve b hakkında ne söylenebilir?

2b her zaman çifttir, çünkü 2 ile çarpılmıştır.

Çift bir sayıya eklendiğinde sonucun tek çıkması için 3a tek olmalıdır.

3 tek olduğu için 3a ancak a tekse tektir. Öyleyse a tektir.

b hakkında hiçbir şey söylenemez; tek de olabilir çift de.

Dikkat

Bölme işleminin sonucu için tek ya da çift kuralı yoktur.

12÷4=3 tektir, 12÷6=2 çifttir. İkisinde de bölünen çift sayıdır.

Pozitif ve negatif sayılar

Sıfırdan büyük sayılara pozitif, sıfırdan küçük sayılara negatif sayı denir. 0 ne pozitif ne negatiftir.

Çarpma ve bölmede işaret kuralı şudur: aynı işaretli iki sayının çarpımı ya da bölümü pozitif, farklı işaretli iki sayınınki negatiftir.

Kuvvet alırken bu kural tekrar tekrar uygulanır. Negatif bir sayı çift sayıda kez çarpılırsa işaretler ikişer ikişer birbirini götürür ve sonuç pozitif olur. Tek sayıda kez çarpılırsa bir eksi artar ve sonuç negatif olur.

Hap bilgi

Negatif bir sayının çift kuvveti pozitif, tek kuvveti negatiftir.

Örneğin (2)4=16 ve (2)3=8.

Dikkat

(2)4 ile 24 aynı şey değildir.

(2)4=16 dır: parantez, eksinin de kuvvete girdiğini söyler.

24=16 dır: önce 24=16 hesaplanır, sonra başına eksi konur.

Örnek

a<0<b olsun.

a·b, a2·b, a3 ve ba ifadelerinin işaretini bulalım.

a·b: farklı işaretli iki sayının çarpımı, negatif.

a2·b: a2 pozitiftir, pozitif ile pozitifin çarpımı pozitif.

a3: negatif sayının tek kuvveti, negatif.

ba: ba=b+(a) ve iki terim de pozitif, sonuç pozitif.

Kontrol için a=2 ve b=3 alalım: a·b=6, a2·b=12, a3=8, ba=5.

Ardışık sayılar

Belirli bir kurala göre art arda gelen sayılara ardışık sayılar denir. En sık kullanılanları şunlardır:

  • Ardışık tam sayılar: n, n+1, n+2, ...
  • Ardışık çift sayılar: 2n, 2n+2, 2n+4, ...
  • Ardışık tek sayılar: 2n+1, 2n+3, 2n+5, ...

Aralarındaki fark sabit olan sayı dizilerinde iki soru sık sorulur: kaç terim var ve toplamları kaç? İkisinin de kısa bir cevabı vardır.

Terim sayısı=sonilkartış+1

Toplam=ilk+son2·terim sayısı

Toplam formülünün mantığı şudur: ilk terimle son terim, ikinci terimle sondan ikinci terim ve bu şekilde eşleşen bütün çiftlerin toplamı aynıdır. Bu yüzden toplam, ortalama ile terim sayısının çarpımıdır.

Örnek

12+14+16++40 toplamı verilsin.

Bu toplam kaçtır?

Terim sayısı: 40122+1=14+1=15.

Toplam: 12+402·15=26·15=390.

Hap bilgi

1+2++n=n(n+1)2 ve 1+3+5++(2n1)=n2.

Örneğin 1+2++20=210 ve ilk 10 tek sayının toplamı 1+3++19=100 dür.

Örnek

Ardışık üç tek sayının toplamı 87 olsun.

Bu sayıları bulalım.

Ardışık üç sayının toplamı, ortadaki sayının üç katıdır; çünkü ortancanın bir eksiği ile bir fazlası birbirini dengeler.

Ortanca: 87÷3=29.

Sayılar 27, 29 ve 31 dir. Kontrol: 27+29+31=87.

Ardışık sayıların tek ve çift davranışı da işe yarar. Ardışık iki tam sayıdan biri mutlaka çifttir; bu yüzden n(n+1) çarpımı her zaman çifttir. Ardışık üç tam sayıdan biri de mutlaka 3 ün katıdır.

Asal sayılar

1 den büyük olup yalnızca 1 e ve kendisine bölünebilen doğal sayılara asal sayı denir. 30 dan küçük asal sayılar şunlardır:

2,3,5,7,11,13,17,19,23,29

Bu listeden iki önemli sonuç çıkar. 1 asal değildir, çünkü tanım 1 den büyük olmayı şart koşar. 2 ise tek çift asal sayıdır; ondan büyük her çift sayı 2 ye bölündüğü için asal olamaz.

Hap bilgi

En küçük asal sayı 2 dir ve 2 tek çift asal sayıdır.

1 asal değildir.

İki sayının 1 den başka ortak böleni yoksa bu sayılara aralarında asal denir. Bunun için sayıların kendilerinin asal olması gerekmez. 8 ve 15 asal değildir, ama ortak bölenleri yalnızca 1 olduğu için aralarında asaldır.

Örnek

İki asal sayının toplamı 25 olsun.

Bu iki sayının çarpımı kaçtır?

25 tek sayıdır. İki sayının toplamının tek çıkması için biri tek, biri çift olmalıdır.

Çift olan asal sayı yalnızca 2 dir. Öteki sayı 252=23 tür ve 23 asaldır.

Çarpım: 2·23=46.

Dikkat

"Aralarında asal" iki sayı arasındaki bir ilişkidir, sayıların kendisinin asal olduğunu söylemez.

Tersine, iki farklı asal sayı her zaman aralarında asaldır.

Faktöriyel

1 den n ye kadar olan doğal sayıların çarpımına n faktöriyel denir ve n! ile gösterilir:

n!=1·2·3n

Tanım gereği 0!=1 ve 1!=1 dir. İlk birkaç değer: 2!=2, 3!=6, 4!=24, 5!=120, 6!=720.

Faktöriyel sorularının neredeyse hepsi tek bir eşitlikle çözülür: n!=n·(n1)!. Büyük faktöriyeli küçüğe kadar açıp sadeleştirirsin.

Örnek

7!5! ve 5!+6! ifadelerini hesaplayalım.

Her birinin değeri kaçtır?

7!=7·6·5! olduğu için 7!5!=7·6=42.

6!=6·5! olduğu için 5!+6!=5!·(1+6)=120·7=840.

Hap bilgi

n!=n·(n1)! eşitliği sadeleştirmenin anahtarıdır.

0!=1 dir.

Dikkat

Faktöriyel toplamaya dağılmaz: (a+b)! ile a!+b! farklıdır.

Örneğin 2!+3!=8 ama 5!=120.

Faktöriyelin sonundaki sıfırlar

Bir sayının sonundaki her sıfır bir 10 çarpanından, her 10 da bir 2 ile bir 5 çarpanından gelir. n! içinde 2 çarpanı her zaman 5 ten fazladır; bu yüzden sondaki sıfır sayısı 5 çarpanlarının sayısına eşittir. 25 gibi 5 in kuvvetleri birden fazla 5 çarpanı taşıdığı için onlar ayrıca sayılır.

Örnek

25! sayısı verilsin.

Bu sayının sonunda kaç sıfır vardır?

5 in katları: 25÷5=5 tane (5, 10, 15, 20, 25).

25 in katları bir 5 daha taşır: 25÷25=1 tane.

Toplam 5 çarpanı: 5+1=6. 25! sayısının sonunda 6 sıfır vardır.

Basamak kavramı ve çözümleme

Bir sayıdaki her rakamın bulunduğu yere göre bir değeri vardır. 347 sayısında 4 ün sayı değeri 4, basamak değeri ise 40 tır. Basamak değeri, rakamın bulunduğu basamağın değeriyle çarpımıdır.

Rakamları harfle verilen sayılar üstü çizili yazılır: ab¯ iki basamaklı, abc¯ üç basamaklı bir sayıdır. Burada ab bir çarpım değil, yan yana yazılmış iki rakamdır. Bu sayıları basamak değerleriyle açıp yazmaya çözümleme denir:

ab¯=10a+b

abc¯=100a+10b+c

Hap bilgi

ab¯=10a+b ve abc¯=100a+10b+c.

Rakamları yer değiştiren sayılarda: ab¯+ba¯=11(a+b) ve ab¯ba¯=9(ab).

Örnek

ab¯ ve ba¯ iki basamaklı sayılar ve ab¯ba¯=27 olsun.

Bu koşulu sağlayan kaç tane ab¯ sayısı vardır?

Çözümleyelim: (10a+b)(10b+a)=9a9b=9(ab).

9(ab)=27 ise ab=3.

ba¯ de iki basamaklı olduğu için b1 olmalı. b en az 1, a en fazla 9 olabilir.

Sayılar 41, 52, 63, 74, 85, 96 dır; toplam 6 tane. Kontrol: 4114=27.

Sınavda temel kavramlar

Sınavda nasıl çıkar

Temel düzeyde (TYT) bu kavramlar tek başına değil, bir problemin içinde de gelebilir: rakamları farklı sayılar, tek ve çift sayıların toplamı, işaret soruları ve ardışık sayı toplamları bu türdendir.

ALES ve KPSS düzeyinde aynı kavramlar kısa işlem sorularında karşına çıkabilir. Faktöriyel sadeleştirme, basamak çözümleme ve asal sayı özellikleri bu soruların temelidir.

Bu konuda hız kazandıran şey ezber değil, kavramı doğru adlandırmaktır. Soruyu okurken "burada hangi küme, hangi kural?" diye sorarsan işlem kısa kalır.

Sık yapılan hatalar

HataDoğrusu
1 i asal saymakAsal sayılar 2 den başlar
0 ı tek ya da işaretli saymak0 çifttir, işaretsizdir
24 ile (2)4 ü aynı sanmak16 ve 16
0!=0 yazmak0!=1
ab¯ yi a·b sanmakab¯=10a+b
Bölmede tek/çift kuralı aramakBölme için kural yoktur
Terim sayısında +1 i unutmaksonilkartış+1

Bu hataların çoğu tanımın küçük bir ayrıntısını atlamaktan kaynaklanır: sıfırın durumu, birin asal olmaması, parantezin yeri. Tanımları ayrıntısıyla bir kez yazmak bu hataları büyük ölçüde önler.

Hap bilgi özeti

  1. Temel kavram sorularında önce hangi kavramların kullanıldığını ayır: tek mi çift mi, pozitif mi negatif mi, ardışık mı, asal mı.

    Kavramı doğru adlandırmak, kuralın yarısını çözmektir.

  2. Sayma sayıları 1 den, doğal sayılar 0 dan başlar.

    Soruda hangi kümeden söz edildiğini cevaba geçmeden önce not et.

  3. Bir çarpımda en az bir çift çarpan varsa çarpım çifttir.

    Toplamda ise tek sayıların adedine bakılır: tek sayıda tek terim varsa toplam tektir.

  4. Negatif bir sayının çift kuvveti pozitif, tek kuvveti negatiftir.

    Örneğin (2)4=16 ve (2)3=8.

  5. 1+2++n=n(n+1)2 ve 1+3+5++(2n1)=n2.

    Örneğin 1+2++20=210 ve ilk 10 tek sayının toplamı 1+3++19=100 dür.

  6. En küçük asal sayı 2 dir ve 2 tek çift asal sayıdır.

    1 asal değildir.

  7. n!=n·(n1)! eşitliği sadeleştirmenin anahtarıdır.

    0!=1 dir.

  8. ab¯=10a+b ve abc¯=100a+10b+c.

    Rakamları yer değiştiren sayılarda: ab¯+ba¯=11(a+b) ve ab¯ba¯=9(ab).

Sık sorulanlar

Rakam ile sayı arasındaki fark nedir?

Rakam, sayıları yazmak için kullanılan sembollerdir ve onluk sistemde 0 dan 9 a kadar on tanedir. Sayı ise rakamlarla yazılan ve bir değer belirten ifadedir. Her rakam tek basamaklı bir sayıdır ama her sayı rakam değildir.

Sıfır çift sayı mıdır?

Evet. Sıfır 2 ile tam bölünür, bu yüzden çift sayıdır. Ayrıca ne pozitif ne negatiftir.

1 asal sayı mıdır?

Hayır. Asal sayı tanımı 1 den büyük olmayı şart koşar. En küçük asal sayı 2 dir ve 2 tek çift asal sayıdır.

Aralarında asal ne demektir?

İki sayının 1 den başka ortak böleni yoksa bu sayılara aralarında asal denir. Sayıların kendilerinin asal olması gerekmez; örneğin 8 ile 15 aralarında asaldır.

Sıfır faktöriyel neden 1 dir?

Tanım gereği 0 faktöriyel 1 kabul edilir. Bu kabul, n faktöriyelin n çarpı (n eksi 1) faktöriyel eşitliğinin n eşittir 1 için de geçerli olmasını sağlar.

Ardışık sayıların toplamı nasıl bulunur?

Aralarındaki fark sabitse önce terim sayısı bulunur: son terimden ilk terim çıkarılır, artışa bölünür ve 1 eklenir. Toplam ise ilk ve son terimin ortalamasının terim sayısıyla çarpımıdır.

Faktöriyelin sonunda kaç sıfır olduğu nasıl bulunur?

Sondaki her sıfır bir 2 ile bir 5 çarpanından gelir ve faktöriyelde 5 çarpanı daha azdır. Bu yüzden 5 çarpanları sayılır: sayı 5 e, 25 e, 125 e bölünür ve bölümlerin tam kısımları toplanır. Örneğin 25 faktöriyelin sonunda 6 sıfır vardır.

Kontrol listesi

0 / 10 tamamlandı

Bunlar da ilgini çekebilir

Bu yazıyı paylaş

WhatsAppX