Temel Kavramlar ve Sayılar

Doğal Sayılar ve Tam Sayılar

TYTALESKPSS10 dakikalık okuma

Doğal sayılar ve tam sayılar: sıfırdan iki yöne uzanan ray üzerinde kırmızı ve mavi boncukları dizen iki öğrenci

Doğal sayılar saymakla başlar; tam sayılar ise sıfırın öbür tarafına, negatiflere geçer. Dört işlemin kuralları ilk olarak bu iki kümede öğrenilir ve dikkat isteyen noktalar da buradadır: işaret kuralı, işlem önceliği, negatif sayının kuvveti ve negatif sayının bölümünden kalan. Bu yazıda iki kümeyi tanımlıyor, dört işlemi ve kurallarını adım adım işliyor, sayma ve işaret sorularını çözümlü örneklerle ele alıyoruz.


Doğal sayılar

Önce şunları bil

Bu yazıyı daha rahat anlamak için dört işlemi ve sayı doğrusunu biliyor olman yeterli.

Sayı kümelerinin genel resmi için Sayılar ve Sayı Kümeleri Konu Anlatımı PDF yazısına göz at.

Doğal sayılar, saymak ve sıralamak için kullandığımız sayılardır. Küme ile gösterilir ve 0 dan başlar:

={0,1,2,3,}

Doğal sayıların en küçüğü 0 dır, en büyüğü yoktur. Her doğal sayının bir ardılı vardır: n nin ardılı n+1 dir. 0 dışındaki her doğal sayının bir de öncülü vardır: n1.

Doğal sayılarda toplama ve çarpma her zaman yapılabilir, sonuç yine doğal sayıdır. Çıkarma ve bölme ise her zaman yapılamaz: 35 ve 3÷5 doğal sayı değildir. Tam sayılara geçmemizin sebebi tam olarak bu eksikliktir.

Hap bilgi

Doğal sayılar 0 dan başlar; en küçük doğal sayı 0 dır.

Doğal sayılarda toplama ve çarpma her zaman yapılabilir, çıkarma ve bölme her zaman yapılamaz.

İşlem özellikleri

Toplama ve çarpma işlemlerinin bazı özellikleri hem doğal sayılarda hem tam sayılarda geçerlidir. Bunlar hesap yaparken işlemleri kolaylaştırmak için kullanılır:

  • Değişme: a+b=b+a ve a·b=b·a. Sıranın önemi yoktur.
  • Birleşme: (a+b)+c=a+(b+c) ve (a·b)·c=a·(b·c). Gruplamanın önemi yoktur.
  • Dağılma: a·(b+c)=a·b+a·c. Çarpma, toplamaya dağılır.
  • Etkisiz eleman: toplamada 0, çarpmada 1. a+0=a ve a·1=a.
  • Yutan eleman: çarpmada 0. a·0=0.

Çıkarma ve bölmede değişme ve birleşme özellikleri yoktur: 8338 ve (12÷6)÷212÷(6÷2). Soldaki 1, sağdaki 4 eder.

Dağılma özelliği çıkarmada da geçerlidir: a·(bc)=a·ba·c. Bu, zihinden hızlı çarpma yapmayı sağlar: 25·98=25·(1002)=250050=2450.

Örnek

37·25+37·75 işlemi verilsin.

Sonucu kısa yoldan bulalım.

Ortak çarpan 37 yi dağılma özelliğinin tersiyle dışarı alalım: 37·(25+75).

Parantezin içi 100 eder: 37·100=3700.

Tam sayılar ve zıt sayı

Doğal sayılara negatif sayılar eklenince tam sayılar kümesi oluşur:

={,3,2,1,0,1,2,3,}

Negatif sayılar günlük hayatta sıfırın altındaki hava sıcaklığı, deniz seviyesinin altındaki yükseklik ya da bir hesaptaki borç gibi durumları anlatır. Sayı doğrusunda sıfırın solunda yer alırlar.

Her tam sayının bir zıttı (toplama işlemine göre tersi) vardır. a nın zıttı a dır ve ikisinin toplamı 0 dır: 5+(5)=0. Zıt sayılar sayı doğrusunda 0 a eşit uzaklıktadır. 0 ın zıttı kendisidir.

Bir sayının 0 a olan uzaklığına mutlak değer denir ve |a| ile gösterilir: |7|=7 ve |7|=7. Uzaklık negatif olamayacağı için mutlak değer hiçbir zaman negatif değildir.

Hap bilgi

a nın zıttı a dır ve a+(a)=0.

Mutlak değer, sıfıra olan uzaklıktır; hiçbir zaman negatif değildir.

Dikkat

a her zaman negatif bir sayı değildir.

a=3 ise a=3 tür. a, "a nın zıttı" demektir; işareti a ya bağlıdır.

Tam sayılarda sıralama

Sayı doğrusunda sağdaki sayı her zaman soldakinden büyüktür. Pozitif sayılarda bu alışık olduğumuz sıralamadır. Negatif sayılarda ise sıfırdan uzaklaştıkça sayı küçülür: 7<2<0<3.

Bu yüzden iki negatif sayıdan mutlak değeri büyük olan daha küçüktür. 15 ile 4 ten küçük olan 15 tir.

Sıralamada zıt sayılar da sık kullanılır. a<b ise a>b dir: bir eşitsizliğin iki tarafı 1 ile çarpılınca yön değişir. Örneğin 2<5 iken 2>5 tir.

Örnek

8, 3, 1, 0, 12, 5 sayıları verilsin.

Bu sayıları küçükten büyüğe sıralayalım.

Negatifleri mutlak değeri büyük olandan başlayarak yazarız: 12, 8, 1.

Sonra 0, sonra pozitifler: 3, 5.

Sıralama: 12<8<1<0<3<5.

Hap bilgi

İki negatif sayıdan mutlak değeri büyük olan daha küçüktür.

Her negatif sayı 0 dan, 0 da her pozitif sayıdan küçüktür.

Toplama ve çıkarma

Tam sayılarda toplama iki kurala dayanır:

  • Aynı işaretli iki sayı toplanırken mutlak değerler toplanır, ortak işaret sonuca yazılır: (8)+(5)=13.
  • Farklı işaretli iki sayı toplanırken büyük mutlak değerden küçüğü çıkarılır, mutlak değeri büyük olanın işareti sonuca yazılır: (8)+5=3.

Çıkarma için ayrı bir kural gerekmez. Bir sayıyı çıkarmak, zıttını eklemektir. Böylece her çıkarma bir toplamaya çevrilir:

ab=a+(b)

Örnek

7(4) ve 69 işlemleri verilsin.

Sonuçları bulalım.

7(4)=7+4=11. Negatif bir sayıyı çıkarmak, pozitifini eklemektir.

69=6+(9)=15. Aynı işaretli iki sayı toplandı.

Örnek

Bir şehirde sabah sıcaklık 4 derece. Öğlene kadar 9 derece artıyor, akşama kadar 12 derece düşüyor.

Akşam sıcaklık kaç derecedir?

Artışı toplama, düşüşü çıkarma olarak yazalım: 4+912.

Soldan sağa: 4+9=5 ve 512=7.

Akşam sıcaklık 7 derecedir.

Hap bilgi

Çıkarma, zıt sayıyı eklemektir: ab=a+(b).

Bu yüzden a(b)=a+b olur.

Çarpma ve bölme

Çarpma ve bölmede mutlak değerler çarpılır ya da bölünür, işaret ise şu kuralla bulunur: aynı işaretliler pozitif, farklı işaretliler negatif sonuç verir.

İşaretlerSonucun işareti
(+)·(+)Pozitif
()·()Pozitif
(+)·()Negatif
()·(+)Negatif

Aynı tablo bölme için de geçerlidir: (36)÷9=4 ve (36)÷(9)=4.

Birden fazla çarpan varsa negatif çarpanlar sayılır. Negatif çarpan sayısı çiftse sonuç pozitif, tekse negatiftir. Aynı fikir kuvvetlerde de geçerlidir: (1)25=1 ve (2)2=4 olduğundan (1)25·(2)2=4 tür.

Hap bilgi

Negatif çarpanların sayısı çiftse çarpım pozitif, tekse negatiftir.

Bir çarpanı 0 olan çarpım 0 dır.

Dikkat

Sıfıra bölme tanımsızdır; 5÷0 diye bir sayı yoktur.

Sıfırın bir sayıya bölümü ise sıfırdır: 0÷5=0. İkisini karıştırma.

Negatif tabanlı kuvvetler

Kuvvet, aynı sayının tekrarlı çarpımıdır. Taban negatifse her çarpan bir eksi işareti getirir; bu yüzden sonucun işareti üssün tek ya da çift olmasına bağlıdır. En sık kullanılan taban 1 dir:

(1)çift=1ve(1)tek=1

Bu kural, (1) in kuvvetlerinden oluşan uzun toplamları birkaç satırda çözmeyi sağlar: ardışık iki terim birbirini götürür.

Örnek

(1)1+(1)2+(1)3++(1)101 toplamı verilsin.

Bu toplam kaçtır?

Terimler sırayla 1, 1, 1, 1, ... diye gider. Her ardışık (1)+1 çifti 0 eder.

İlk 100 terim 50 çift oluşturur ve toplamları 0 dır.

Geriye 101. terim kalır: (1)101=1. Toplam 1 dir.

Hap bilgi

(1) in çift kuvveti 1, tek kuvveti 1 dir.

Uzun toplamlarda ardışık terimleri eşleştir; eşleşmeyen terim sonucu verir.

İşlem önceliği

Birden fazla işlemin bulunduğu ifadelerde işlemler şu sırayla yapılır:

  1. Parantez içi (içteki parantezden dışa doğru).
  2. Üslü ifadeler.
  3. Çarpma ve bölme, soldan sağa.
  4. Toplama ve çıkarma, soldan sağa.

Çarpma ile bölme aynı önceliktedir; hangisi önce geliyorsa o yapılır. Toplama ile çıkarma için de aynısı geçerlidir.

Örnek

123·(2)2+8÷(4) ifadesi verilsin.

Sonucu işlem önceliğine göre bulalım.

Önce kuvvet: (2)2=4. İfade 123·4+8÷(4) olur.

Sonra çarpma ve bölme: 3·4=12 ve 8÷(4)=2. İfade 1212+(2) olur.

Son olarak toplama ve çıkarma: 12122=2.

Örnek

22+(3)·[4(1)] ifadesi verilsin.

Sonucu bulalım.

Köşeli parantezin içi: 4(1)=4+1=5.

22=4 tür; eksi işareti kuvvete girmez.

Çarpma: (3)·5=15.

Sonuç: 4+(15)=19.

Dikkat

Çarpma ve bölme soldan sağa yapılır, çarpma önce yapılmaz.

24÷4·2 işleminde önce 24÷4=6, sonra 6·2=12 bulunur. Sonuç 3 değildir.

Bölme ve kalan

Bir tam sayıyı pozitif bir tam sayıya böldüğümüzde bölüm ve kalan şu eşitlikle tanımlanır:

a=b·q+r(0r<b)

Burada a bölünen, b bölen, q bölüm ve r kalandır. En önemli şart kalanın 0 ile b1 arasında olmasıdır: kalan hiçbir zaman negatif değildir ve bölenden küçüktür.

Örnek

47 sayısı 6 ya bölünsün.

Bölüm ve kalanı bulalım.

6·7=42 ve 4742=5.

47=6·7+5. Bölüm 7, kalan 5 tir.

Örnek

17 sayısı 5 e bölünsün.

Bölüm ve kalanı bulalım.

Kalan negatif olamayacağı için 17 den küçük ya da ona eşit olan en büyük 5 katını ararız: 5·(4)=20.

17=5·(4)+3.

Bölüm 4, kalan 3 tür. 3 değildir.

Kalan soruları çoğu zaman sayının kendisini bilmeden çözülür. Bir sayının b ile bölümünden kalanı biliyorsan, o sayının katlarının ve toplamlarının kalanını da bulabilirsin.

Örnek

Bir n doğal sayısının 7 ile bölümünden kalan 4 olsun.

3n nin 7 ile bölümünden kalan kaçtır?

n=7q+4 yazalım. O zaman 3n=21q+12 olur.

21q, 7 ye tam bölünür. Geriye 12 nin kalanı kalır: 12=7·1+5.

Kalan 5 tir. Kontrol: n=11 için 3n=33 ve 33=7·4+5.

Kalan en fazla b1 olabilir. Örneğin 9 ile bölümünden kalan en fazla 8 dir. Bölümü 12 olan ve kalanı en büyük olan sayı 9·12+8=116 dır.

Hap bilgi

Kalan her zaman 0r<b aralığındadır.

Negatif sayıyı bölerken kalanı negatif yazma; bölümü bir azaltıp kalanı pozitife çevir.

Tam sayıları sayma ve toplama

İki tam sayı ve aralarındaki bütün tam sayılar bir ardışık dizi oluşturur. Bu dizideki eleman sayısı ve toplam kısa formüllerle bulunur.

  • a dan b ye kadar (ikisi dahil) tam sayıların sayısı: ba+1.
  • Uçlar hariçse iki eksik: ba1.
  • Toplam: a+b2·(ba+1).
Örnek

4 ile 6 arasındaki tam sayıları düşünelim.

Uçlar dahil ve hariç kaç tam sayı vardır?

Uçlar dahil: 6(4)+1=11 tane.

Uçlar hariç: 112=9 tane (3 ten 5 e kadar).

Örnek

10 dan 12 ye kadar olan bütün tam sayılar toplansın.

Toplam kaçtır?

10 ile 10, 9 ile 9, ... birbirini götürür; 0 da toplamı değiştirmez.

Geriye 11 ve 12 kalır: toplam 23 tür.

Formülle kontrol: 10+122·23=1·23=23.

Hap bilgi

Simetrik bir aralıkta (n den n ye) tam sayıların toplamı 0 dır.

Simetrik olmayan aralıkta önce simetrik kısmı at, kalanları topla.

İşaret soruları

Bazı sorularda sayıların kendisi değil, yalnızca işaretleriyle ilgili bilgiler verilir. Yöntem şudur: kesin işareti bilinen sayıdan başla, çarpım ve bölüm bilgilerini tek tek kullanarak diğerlerine geç.

Örnek

a, b, c sıfırdan farklı tam sayılar olsun. a<0, a·b>0 ve b·c<0 verilsin.

a·c, a+b ve ca ifadelerinin işaretini bulalım.

a<0 ve a·b>0 ise b de negatiftir, çünkü çarpım pozitif çıkmış.

b<0 ve b·c<0 ise c pozitiftir.

a·c: negatif ile pozitifin çarpımı, negatif.

a+b: iki negatifin toplamı, negatif.

ca=c+(a): iki pozitifin toplamı, pozitif.

Dikkat

Toplamın işareti, çarpımınki gibi yalnızca işaretlerden bulunamayabilir.

a<0<b ise a+b nin işareti, hangisinin mutlak değerinin büyük olduğuna bağlıdır. 5+3<0 ama 2+3>0.

Sınavda doğal sayılar ve tam sayılar

Sınavda nasıl çıkar

Temel düzeyde (TYT) bu konu bir problemin içinde de gelebilir: işlem önceliği, negatif sayının kuvveti ve bölme ve kalan soruları bu türdendir.

ALES ve KPSS düzeyinde işlem hızı öne çıkar. İşlem özelliklerini (dağılma, ortak çarpan parantezi) bilmek uzun hesapları kısaltır.

Bu konuda hatalar çoğu zaman kavramdan değil, işaret ve işlem sırasından çıkar. Her adımda işareti ayrı yazmak ve işlem önceliğini sırayla uygulamak bu hataların büyük kısmını önler.

Sık yapılan hatalar

HataDoğrusu
22=4 yazmak22=4, (2)2=4
7(4)=3 yazmak7+4=11
Çarpmayı bölmeden önce yapmakSoldan sağa
Negatif sayıda kalanı negatif yazmak0r<b
a yı her zaman negatif sanmakİşareti a ya bağlı
Uçlar dahil sayarken +1 i unutmakba+1
0÷5 ile 5÷0 ı karıştırmak0 ve tanımsız

Bu tablodaki hataların hepsi ayrıntıya dikkat etmekle önlenir. Özellikle eksi işaretinin nereye ait olduğu (sayıya mı, kuvvete mi, işleme mi) her adımda açıkça belirtilmelidir.

Hap bilgi özeti

  1. Doğal sayılar 0 dan başlar; en küçük doğal sayı 0 dır.

    Doğal sayılarda toplama ve çarpma her zaman yapılabilir, çıkarma ve bölme her zaman yapılamaz.

  2. a nın zıttı a dır ve a+(a)=0.

    Mutlak değer, sıfıra olan uzaklıktır; hiçbir zaman negatif değildir.

  3. İki negatif sayıdan mutlak değeri büyük olan daha küçüktür.

    Her negatif sayı 0 dan, 0 da her pozitif sayıdan küçüktür.

  4. Çıkarma, zıt sayıyı eklemektir: ab=a+(b).

    Bu yüzden a(b)=a+b olur.

  5. Negatif çarpanların sayısı çiftse çarpım pozitif, tekse negatiftir.

    Bir çarpanı 0 olan çarpım 0 dır.

  6. (1) in çift kuvveti 1, tek kuvveti 1 dir.

    Uzun toplamlarda ardışık terimleri eşleştir; eşleşmeyen terim sonucu verir.

  7. Kalan her zaman 0r<b aralığındadır.

    Negatif sayıyı bölerken kalanı negatif yazma; bölümü bir azaltıp kalanı pozitife çevir.

  8. Simetrik bir aralıkta (n den n ye) tam sayıların toplamı 0 dır.

    Simetrik olmayan aralıkta önce simetrik kısmı at, kalanları topla.

Sık sorulanlar

Doğal sayılar ile tam sayılar arasındaki fark nedir?

Doğal sayılar 0 dan başlayan ve 1 er artan sayılardır. Tam sayılar ise doğal sayılara negatif sayıların eklenmesiyle oluşur. Her doğal sayı bir tam sayıdır ama negatif tam sayılar doğal sayı değildir.

İşlem önceliği nasıldır?

Önce parantez içi, sonra üslü ifadeler, sonra çarpma ve bölme, en son toplama ve çıkarma yapılır. Aynı önceliğe sahip işlemler soldan sağa doğru yapılır.

Eksi ile eksinin çarpımı neden artıdır?

Bir sayıyı negatif bir sayıyla çarpmak, sayıyı sıfıra göre ters yöne çevirmek demektir. Negatif bir sayı ters çevrilince pozitif olur. Bu yüzden iki negatif sayının çarpımı pozitiftir.

Negatif bir sayının bölümünden kalan nasıl bulunur?

Kalan hiçbir zaman negatif olamaz ve bölenden küçük olmalıdır. Bu yüzden bölünen sayıdan küçük ya da ona eşit en büyük bölen katı bulunur. Örneğin eksi 17 nin 5 ile bölümünde bölüm eksi 4, kalan 3 tür.

Sıfır tam sayı mıdır?

Evet. Sıfır hem bir doğal sayı hem bir tam sayıdır. Ne pozitif ne negatiftir.

Mutlak değer nedir?

Bir sayının sayı doğrusunda sıfıra olan uzaklığıdır. Uzaklık negatif olamayacağı için mutlak değer her zaman sıfır ya da pozitiftir. Örneğin eksi 7 nin de 7 nin de mutlak değeri 7 dir.

İki tam sayı arasında kaç tam sayı vardır?

Uçlar dahilse büyük sayıdan küçük sayı çıkarılır ve 1 eklenir. Uçlar hariçse sonuçtan 2 çıkarılır. Örneğin eksi 4 ile 6 arasında uçlar dahil 11, uçlar hariç 9 tam sayı vardır.

Kontrol listesi

0 / 10 tamamlandı

Bunlar da ilgini çekebilir

Bu yazıyı paylaş

WhatsAppX