Doğal Sayılar ve Tam Sayılar
TYTALESKPSS10 dakikalık okuma görüntülenme
Doğal sayılar saymakla başlar; tam sayılar ise sıfırın öbür tarafına, negatiflere geçer. Dört işlemin kuralları ilk olarak bu iki kümede öğrenilir ve dikkat isteyen noktalar da buradadır: işaret kuralı, işlem önceliği, negatif sayının kuvveti ve negatif sayının bölümünden kalan. Bu yazıda iki kümeyi tanımlıyor, dört işlemi ve kurallarını adım adım işliyor, sayma ve işaret sorularını çözümlü örneklerle ele alıyoruz.
Doğal sayılar
Bu yazıyı daha rahat anlamak için dört işlemi ve sayı doğrusunu biliyor olman yeterli.
Sayı kümelerinin genel resmi için Sayılar ve Sayı Kümeleri Konu Anlatımı PDF yazısına göz at.
Doğal sayıların en küçüğü dır, en büyüğü yoktur. Her doğal sayının bir ardılı vardır: nin ardılı dir. dışındaki her doğal sayının bir de öncülü vardır: .
Doğal sayılarda toplama ve çarpma her zaman yapılabilir, sonuç yine doğal sayıdır. Çıkarma ve bölme ise her zaman yapılamaz: ve doğal sayı değildir. Tam sayılara geçmemizin sebebi tam olarak bu eksikliktir.
Doğal sayılar dan başlar; en küçük doğal sayı dır.
Doğal sayılarda toplama ve çarpma her zaman yapılabilir, çıkarma ve bölme her zaman yapılamaz.
İşlem özellikleri
Toplama ve çarpma işlemlerinin bazı özellikleri hem doğal sayılarda hem tam sayılarda geçerlidir. Bunlar hesap yaparken işlemleri kolaylaştırmak için kullanılır:
- Değişme: ve . Sıranın önemi yoktur.
- Birleşme: ve . Gruplamanın önemi yoktur.
- Dağılma: . Çarpma, toplamaya dağılır.
- Etkisiz eleman: toplamada , çarpmada . ve .
- Yutan eleman: çarpmada . .
Çıkarma ve bölmede değişme ve birleşme özellikleri yoktur: ve . Soldaki , sağdaki eder.
Dağılma özelliği çıkarmada da geçerlidir: . Bu, zihinden hızlı çarpma yapmayı sağlar: .
işlemi verilsin.
Sonucu kısa yoldan bulalım.
Ortak çarpan yi dağılma özelliğinin tersiyle dışarı alalım: .
Parantezin içi eder: .
Tam sayılar ve zıt sayı
Doğal sayılara negatif sayılar eklenince tam sayılar kümesi oluşur:
Negatif sayılar günlük hayatta sıfırın altındaki hava sıcaklığı, deniz seviyesinin altındaki yükseklik ya da bir hesaptaki borç gibi durumları anlatır. Sayı doğrusunda sıfırın solunda yer alırlar.
Her tam sayının bir zıttı (toplama işlemine göre tersi) vardır. nın zıttı dır ve ikisinin toplamı dır: . Zıt sayılar sayı doğrusunda a eşit uzaklıktadır. ın zıttı kendisidir.
Bir sayının a olan uzaklığına mutlak değer denir ve ile gösterilir: ve . Uzaklık negatif olamayacağı için mutlak değer hiçbir zaman negatif değildir.
nın zıttı dır ve .
Mutlak değer, sıfıra olan uzaklıktır; hiçbir zaman negatif değildir.
her zaman negatif bir sayı değildir.
ise tür. , " nın zıttı" demektir; işareti ya bağlıdır.
Tam sayılarda sıralama
Sayı doğrusunda sağdaki sayı her zaman soldakinden büyüktür. Pozitif sayılarda bu alışık olduğumuz sıralamadır. Negatif sayılarda ise sıfırdan uzaklaştıkça sayı küçülür: .
Bu yüzden iki negatif sayıdan mutlak değeri büyük olan daha küçüktür. ile ten küçük olan tir.
Sıralamada zıt sayılar da sık kullanılır. ise dir: bir eşitsizliğin iki tarafı ile çarpılınca yön değişir. Örneğin iken tir.
, , , , , sayıları verilsin.
Bu sayıları küçükten büyüğe sıralayalım.
Negatifleri mutlak değeri büyük olandan başlayarak yazarız: , , .
Sonra , sonra pozitifler: , .
Sıralama: .
İki negatif sayıdan mutlak değeri büyük olan daha küçüktür.
Her negatif sayı dan, da her pozitif sayıdan küçüktür.
Toplama ve çıkarma
Tam sayılarda toplama iki kurala dayanır:
- Aynı işaretli iki sayı toplanırken mutlak değerler toplanır, ortak işaret sonuca yazılır: .
- Farklı işaretli iki sayı toplanırken büyük mutlak değerden küçüğü çıkarılır, mutlak değeri büyük olanın işareti sonuca yazılır: .
Çıkarma için ayrı bir kural gerekmez. Bir sayıyı çıkarmak, zıttını eklemektir. Böylece her çıkarma bir toplamaya çevrilir:
ve işlemleri verilsin.
Sonuçları bulalım.
. Negatif bir sayıyı çıkarmak, pozitifini eklemektir.
. Aynı işaretli iki sayı toplandı.
Bir şehirde sabah sıcaklık derece. Öğlene kadar derece artıyor, akşama kadar derece düşüyor.
Akşam sıcaklık kaç derecedir?
Artışı toplama, düşüşü çıkarma olarak yazalım: .
Soldan sağa: ve .
Akşam sıcaklık derecedir.
Çıkarma, zıt sayıyı eklemektir: .
Bu yüzden olur.
Çarpma ve bölme
Çarpma ve bölmede mutlak değerler çarpılır ya da bölünür, işaret ise şu kuralla bulunur: aynı işaretliler pozitif, farklı işaretliler negatif sonuç verir.
| İşaretler | Sonucun işareti |
|---|---|
| Pozitif | |
| Pozitif | |
| Negatif | |
| Negatif |
Aynı tablo bölme için de geçerlidir: ve .
Birden fazla çarpan varsa negatif çarpanlar sayılır. Negatif çarpan sayısı çiftse sonuç pozitif, tekse negatiftir. Aynı fikir kuvvetlerde de geçerlidir: ve olduğundan tür.
Negatif çarpanların sayısı çiftse çarpım pozitif, tekse negatiftir.
Bir çarpanı olan çarpım dır.
Sıfıra bölme tanımsızdır; diye bir sayı yoktur.
Sıfırın bir sayıya bölümü ise sıfırdır: . İkisini karıştırma.
Negatif tabanlı kuvvetler
Kuvvet, aynı sayının tekrarlı çarpımıdır. Taban negatifse her çarpan bir eksi işareti getirir; bu yüzden sonucun işareti üssün tek ya da çift olmasına bağlıdır. En sık kullanılan taban dir:
Bu kural, in kuvvetlerinden oluşan uzun toplamları birkaç satırda çözmeyi sağlar: ardışık iki terim birbirini götürür.
toplamı verilsin.
Bu toplam kaçtır?
Terimler sırayla , , , , ... diye gider. Her ardışık çifti eder.
İlk terim çift oluşturur ve toplamları dır.
Geriye . terim kalır: . Toplam dir.
in çift kuvveti , tek kuvveti dir.
Uzun toplamlarda ardışık terimleri eşleştir; eşleşmeyen terim sonucu verir.
İşlem önceliği
Birden fazla işlemin bulunduğu ifadelerde işlemler şu sırayla yapılır:
- Parantez içi (içteki parantezden dışa doğru).
- Üslü ifadeler.
- Çarpma ve bölme, soldan sağa.
- Toplama ve çıkarma, soldan sağa.
Çarpma ile bölme aynı önceliktedir; hangisi önce geliyorsa o yapılır. Toplama ile çıkarma için de aynısı geçerlidir.
ifadesi verilsin.
Sonucu işlem önceliğine göre bulalım.
Önce kuvvet: . İfade olur.
Sonra çarpma ve bölme: ve . İfade olur.
Son olarak toplama ve çıkarma: .
ifadesi verilsin.
Sonucu bulalım.
Köşeli parantezin içi: .
tür; eksi işareti kuvvete girmez.
Çarpma: .
Sonuç: .
Çarpma ve bölme soldan sağa yapılır, çarpma önce yapılmaz.
işleminde önce , sonra bulunur. Sonuç değildir.
Bölme ve kalan
Bir tam sayıyı pozitif bir tam sayıya böldüğümüzde bölüm ve kalan şu eşitlikle tanımlanır:
Burada bölünen, bölen, bölüm ve kalandır. En önemli şart kalanın ile arasında olmasıdır: kalan hiçbir zaman negatif değildir ve bölenden küçüktür.
sayısı ya bölünsün.
Bölüm ve kalanı bulalım.
ve .
. Bölüm , kalan tir.
sayısı e bölünsün.
Bölüm ve kalanı bulalım.
Kalan negatif olamayacağı için den küçük ya da ona eşit olan en büyük katını ararız: .
.
Bölüm , kalan tür. değildir.
Kalan soruları çoğu zaman sayının kendisini bilmeden çözülür. Bir sayının ile bölümünden kalanı biliyorsan, o sayının katlarının ve toplamlarının kalanını da bulabilirsin.
Bir doğal sayısının ile bölümünden kalan olsun.
nin ile bölümünden kalan kaçtır?
yazalım. O zaman olur.
, ye tam bölünür. Geriye nin kalanı kalır: .
Kalan tir. Kontrol: için ve .
Kalan en fazla olabilir. Örneğin ile bölümünden kalan en fazla dir. Bölümü olan ve kalanı en büyük olan sayı dır.
Kalan her zaman aralığındadır.
Negatif sayıyı bölerken kalanı negatif yazma; bölümü bir azaltıp kalanı pozitife çevir.
Tam sayıları sayma ve toplama
İki tam sayı ve aralarındaki bütün tam sayılar bir ardışık dizi oluşturur. Bu dizideki eleman sayısı ve toplam kısa formüllerle bulunur.
- dan ye kadar (ikisi dahil) tam sayıların sayısı: .
- Uçlar hariçse iki eksik: .
- Toplam: .
ile arasındaki tam sayıları düşünelim.
Uçlar dahil ve hariç kaç tam sayı vardır?
Uçlar dahil: tane.
Uçlar hariç: tane ( ten e kadar).
dan ye kadar olan bütün tam sayılar toplansın.
Toplam kaçtır?
ile , ile , ... birbirini götürür; da toplamı değiştirmez.
Geriye ve kalır: toplam tür.
Formülle kontrol: .
Simetrik bir aralıkta ( den ye) tam sayıların toplamı dır.
Simetrik olmayan aralıkta önce simetrik kısmı at, kalanları topla.
İşaret soruları
Bazı sorularda sayıların kendisi değil, yalnızca işaretleriyle ilgili bilgiler verilir. Yöntem şudur: kesin işareti bilinen sayıdan başla, çarpım ve bölüm bilgilerini tek tek kullanarak diğerlerine geç.
, , sıfırdan farklı tam sayılar olsun. , ve verilsin.
, ve ifadelerinin işaretini bulalım.
ve ise de negatiftir, çünkü çarpım pozitif çıkmış.
ve ise pozitiftir.
: negatif ile pozitifin çarpımı, negatif.
: iki negatifin toplamı, negatif.
: iki pozitifin toplamı, pozitif.
Toplamın işareti, çarpımınki gibi yalnızca işaretlerden bulunamayabilir.
ise nin işareti, hangisinin mutlak değerinin büyük olduğuna bağlıdır. ama .
Sınavda doğal sayılar ve tam sayılar
Temel düzeyde (TYT) bu konu bir problemin içinde de gelebilir: işlem önceliği, negatif sayının kuvveti ve bölme ve kalan soruları bu türdendir.
ALES ve KPSS düzeyinde işlem hızı öne çıkar. İşlem özelliklerini (dağılma, ortak çarpan parantezi) bilmek uzun hesapları kısaltır.Bu konuda hatalar çoğu zaman kavramdan değil, işaret ve işlem sırasından çıkar. Her adımda işareti ayrı yazmak ve işlem önceliğini sırayla uygulamak bu hataların büyük kısmını önler.
Sık yapılan hatalar
| Hata | Doğrusu |
|---|---|
| yazmak | , |
| yazmak | |
| Çarpmayı bölmeden önce yapmak | Soldan sağa |
| Negatif sayıda kalanı negatif yazmak | |
| yı her zaman negatif sanmak | İşareti ya bağlı |
| Uçlar dahil sayarken i unutmak | |
| ile ı karıştırmak | ve tanımsız |
Bu tablodaki hataların hepsi ayrıntıya dikkat etmekle önlenir. Özellikle eksi işaretinin nereye ait olduğu (sayıya mı, kuvvete mi, işleme mi) her adımda açıkça belirtilmelidir.
Hap bilgi özeti
Doğal sayılar dan başlar; en küçük doğal sayı dır.
Doğal sayılarda toplama ve çarpma her zaman yapılabilir, çıkarma ve bölme her zaman yapılamaz.
nın zıttı dır ve .
Mutlak değer, sıfıra olan uzaklıktır; hiçbir zaman negatif değildir.
İki negatif sayıdan mutlak değeri büyük olan daha küçüktür.
Her negatif sayı dan, da her pozitif sayıdan küçüktür.
Çıkarma, zıt sayıyı eklemektir: .
Bu yüzden olur.
Negatif çarpanların sayısı çiftse çarpım pozitif, tekse negatiftir.
Bir çarpanı olan çarpım dır.
in çift kuvveti , tek kuvveti dir.
Uzun toplamlarda ardışık terimleri eşleştir; eşleşmeyen terim sonucu verir.
Kalan her zaman aralığındadır.
Negatif sayıyı bölerken kalanı negatif yazma; bölümü bir azaltıp kalanı pozitife çevir.
Simetrik bir aralıkta ( den ye) tam sayıların toplamı dır.
Simetrik olmayan aralıkta önce simetrik kısmı at, kalanları topla.
Sık sorulanlar
Doğal sayılar ile tam sayılar arasındaki fark nedir?
Doğal sayılar 0 dan başlayan ve 1 er artan sayılardır. Tam sayılar ise doğal sayılara negatif sayıların eklenmesiyle oluşur. Her doğal sayı bir tam sayıdır ama negatif tam sayılar doğal sayı değildir.
İşlem önceliği nasıldır?
Önce parantez içi, sonra üslü ifadeler, sonra çarpma ve bölme, en son toplama ve çıkarma yapılır. Aynı önceliğe sahip işlemler soldan sağa doğru yapılır.
Eksi ile eksinin çarpımı neden artıdır?
Bir sayıyı negatif bir sayıyla çarpmak, sayıyı sıfıra göre ters yöne çevirmek demektir. Negatif bir sayı ters çevrilince pozitif olur. Bu yüzden iki negatif sayının çarpımı pozitiftir.
Negatif bir sayının bölümünden kalan nasıl bulunur?
Kalan hiçbir zaman negatif olamaz ve bölenden küçük olmalıdır. Bu yüzden bölünen sayıdan küçük ya da ona eşit en büyük bölen katı bulunur. Örneğin eksi 17 nin 5 ile bölümünde bölüm eksi 4, kalan 3 tür.
Sıfır tam sayı mıdır?
Evet. Sıfır hem bir doğal sayı hem bir tam sayıdır. Ne pozitif ne negatiftir.
Mutlak değer nedir?
Bir sayının sayı doğrusunda sıfıra olan uzaklığıdır. Uzaklık negatif olamayacağı için mutlak değer her zaman sıfır ya da pozitiftir. Örneğin eksi 7 nin de 7 nin de mutlak değeri 7 dir.
İki tam sayı arasında kaç tam sayı vardır?
Uçlar dahilse büyük sayıdan küçük sayı çıkarılır ve 1 eklenir. Uçlar hariçse sonuçtan 2 çıkarılır. Örneğin eksi 4 ile 6 arasında uçlar dahil 11, uçlar hariç 9 tam sayı vardır.
Kontrol listesi
0 / 10 tamamlandı
Tebrikler, bu konunun kontrol listesini tamamladın.
Bunlar da ilgini çekebilir


