Üslü Sayılar Konu Anlatımı PDF
TYTALESKPSS10 dakikalık okuma görüntülenme
Üslü sayılar, aynı sayının tekrar tekrar çarpılmasını kısa yoldan yazmanın yoludur ve çok büyük ya da çok küçük sayılarla çalışmayı mümkün kılar. Bu yazıda üslü sayıyı tanımlıyor, sıfır ve negatif üslerin neden öyle tanımlandığını gösteriyor, çarpma, bölme ve üssün üssü kurallarını, toplamada ortak paranteze almayı, üslü denklemleri, bilimsel gösterimi ve son basamak sorularını çözümlü örneklerle ele alıyoruz.
Üslü sayı nedir?
Bu yazıyı daha rahat anlamak için dört işlemi ve negatif sayılarda işaret kurallarını biliyor olman yeterli.
Negatif sayılarla çarpma için Pozitif ve Negatif Sayılar yazısına göz at.
Bir sayının kendisiyle tekrar tekrar çarpılmasına kuvvet alma denir. sayısının tane çarpımı kısaca biçiminde yazılır ve " nın inci kuvveti" ya da " üzeri " diye okunur. Burada ya taban, ye üs denir.
Örneğin dir. İkinci kuvvete kare, üçüncü kuvvete küp de denir: , "beşin karesi"; , "üçün küpü" diye okunur.
, nın kendisiyle kez çarpımıdır; taban, üstür.
Üs, tabanla çarpılmaz: , değil, dir.
Özel üsler: bir, sıfır ve negatif
Birinci kuvvet sayının kendisidir: . Birin her kuvveti birdir: . Sıfırın pozitif her kuvveti sıfırdır: için .
Sıfırıncı kuvvet
Sıfırdan farklı her sayının sıfırıncı kuvveti dir: için . Bu bir ezber değil, bölme kuralının sonucudur. Bir sayıyı kendisine bölersek buluruz; öte yandan aynı tabanlı üslü sayıları bölerken üsler çıkarılır:
İki sonucun aynı olması için tanımlanır. ise tanımsız kabul edilir; çünkü yukarıdaki bölmede alınırsa sıfıra bölme ortaya çıkar.
Sıfırın negatif kuvveti de tanımsızdır: , anlamına gelirdi ve sıfıra bölme tanımlı değildir. Negatif üs kuralındaki koşulu bu yüzden vardır.
Negatif üs
Negatif üs, sayının tersinin kuvveti demektir: için
Bu tanım da bölmeden gelir: ve aynı zamanda dir. Kesirli bir tabanın negatif kuvvetinde kesir ters çevrilir, üs pozitif olur.
ve ifadeleri verilsin.
Değerlerini bulalım.
.
.
Negatif üs sonucu negatif yapmaz.
dir, değildir. Negatif üs yalnızca sayının tersini alır; işaret tabana bağlıdır.
Negatif tabanlı üslü sayılar
Kuvvet tekrarlı çarpma olduğu için negatif tabanda işaret, negatif çarpanların sayısına bağlıdır. Negatif bir sayının çift kuvveti pozitif, tek kuvveti negatiftir.
, ve ifadeleri verilsin.
Değerlerini bulalım.
: üç negatif çarpan, sonuç negatif.
: dört negatif çarpan, sonuç pozitif.
: parantez olmadığı için kuvvet yalnızca e uygulanır, eksi sonra gelir.
Negatif taban negatif üsle birleştiğinde iki kural ayrı ayrı uygulanır: negatif üs sayıyı ters çevirir, tabanın işareti ise üssün tek ya da çift olmasına göre kalır ya da gider. Örneğin ve dir.
Parantezin yeri sonucu değiştirir. Bu farkın ayrıntısı için Pozitif ve Negatif Sayılar yazısındaki kuvvetler bölümüne bakabilirsin.
Çarpma kuralları
Tabanlar aynıysa çarpmada üsler toplanır. Çünkü de tane, de tane vardır ve çarpımda toplam tane olur: Üsler aynıysa çarpmada tabanlar çarpılır, üs aynen kalır:ve çarpımları verilsin.
Sonuçları üslü biçimde bulalım.
Tabanlar aynı: .
Üsler aynı: .
Taban da üs de farklıysa bu kurallar doğrudan uygulanmaz.
için ne üsler toplanır ne tabanlar çarpılır; değer ayrı ayrı hesaplanır: .
Bölme kuralları
Tabanlar aynıysa bölmede payın üssünden paydanın üssü çıkarılır; üsler aynıysa tabanlar bölünür. İkisi de ve koşuluyla geçerlidir:
ve bölümleri verilsin.
Değerlerini bulalım.
.
.
bölümü verilsin.
Sonucu üslü ve kesirli biçimde yazalım.
Üsleri çıkaralım: .
Negatif üs kuralıyla: .
Üssün üssü
Bir üslü sayının kuvveti alınırken üsler çarpılır. , nin kez çarpımıdır ve her birinde tane olduğu için toplam tane vardır:
ile aynı şey değildir.
tür: önce parantezin içi, sonra kuvvet.
dir: burada önce üsteki hesaplanır.
sayısı verilsin.
Bu sayıyı tabanında yazalım.
olduğu için .
Üsleri çarpalım: .
Tabanlar aynıysa çarpmada üsler toplanır, bölmede çıkarılır; kuvvetin kuvvetinde üsler çarpılır.
Üsler aynıysa çarpmada ve bölmede tabanlar işleme girer, üs aynen kalır.
Harfli üslü ifadeleri sadeleştirme
Kurallar harfli ifadelerde de aynen geçerlidir. Sadeleştirirken her tabanı ayrı ele almak, önce parantezin kuvvetini dağıtmak ve en sonda negatif üsleri kesre çevirmek işi düzenli tutar.
ve sıfırdan farklı olmak üzere ifadesi verilsin.
İfadeyi sadeleştirelim.
Parantezin kuvvetini dağıtalım: .
Her tabanı ayrı bölelim: ve .
Sonuç: .
Negatif üs çıkarılırken işaret karışıklığına dikkat et.
ün e bölümünde üsler olur, değil.
Toplama, çıkarma ve ortak paranteze alma
Üslü sayılarda toplama ve çıkarma için çarpmadaki gibi bir üs kuralı yoktur. Yalnızca aynı üslü terimler, benzer terimler gibi toplanır: .
yazmak yanlıştır.
tür, ise çok daha büyüktür. Üsler yalnızca çarpmada toplanır.
Farklı üslü terimler toplanırken en güçlü araç ortak paranteze almaktır. Küçük üslü terim dışarı alınır, geriye kalanlar parantez içinde hesaplanır.
toplamı verilsin.
Toplamı tek bir çarpım olarak yazalım.
olduğu için ortak çarpandır.
.
ifadesi verilsin.
Değerini bulalım.
Payda ortak paranteze alınır: .
Bölelim: .
ifadesi verilsin.
Değerini bulalım.
Pay: .
Payda: .
Sonuç: .
Üslü denklemler
Bilinmeyen üsteyse iki tarafın tabanı eşitlenir. Tabanlar eşit, pozitif ve den farklıysa üsler de eşit olmalıdır. Bu koşul önemlidir: olduğu hâlde tir; tabanı olan kuvvetlerden üslerin eşitliği çıkarılamaz.
denklemi verilsin.
i bulalım.
olduğu için .
Üsler eşit: , yani .
denklemi verilsin.
i bulalım.
İki tarafı tabanında yazalım: ve .
, yani .
denklemi verilsin.
i bulalım.
İki tarafı tabanında yazalım: .
, yani .
Kontrol: ve .
denklemi verilsin.
i bulalım.
Üç terimde de ortak çarpandır: .
, yani .
. Kontrol: .
Üsler eşitse
Bilinmeyen tabandaysa ve üsler eşitse üssün tek ya da çift olmasına bakılır. Tek kuvvette işaret korunur, bu yüzden tek çözüm vardır. Çift kuvvette ise pozitif ve negatif iki sayı aynı sonucu verir.
ve denklemleri verilsin.
Gerçek sayılardaki çözümleri bulalım.
: üs tek; olduğu için tek çözüm .
: üs çift; ve olduğu için ya da .
Günlük hayatta üslü sayılar
Her adımda iki katına çıkan bir büyüklük, üslü sayılarla anlatılır. Bu tür büyümeye katlanarak büyüme denir ve ilk adımlarda yavaş görünse de kısa sürede çok büyük değerlere ulaşır.
Bir bakteri her dakikada bir ikiye bölünsün ve başlangıçta tek bir bakteri olsun.
saat sonra kaç bakteri olur?
saat dakikadır; bu sürede bölünme olur.
Her bölünmede sayı iki katına çıkar: .
saat sonra bakteri olur.
Kalınlığı milimetre olan bir kâğıt her katlamada ikiye katlansın.
kez katlanınca kalınlık kaç milimetre olur?
Her katlamada kalınlık iki katına çıkar; katlamada katına çıkar.
Kalınlık: milimetre, yani yaklaşık santimetre.
Bilimsel gösterim
Çok büyük ve çok küçük sayılar, ile arasında bir sayı ile un bir kuvvetinin çarpımı olarak yazılır. Bu yazıma bilimsel gösterim denir: olmak üzere .
ve sayıları verilsin.
Bilimsel gösterimle yazalım.
Tam sayılarda virgül sayının sonunda kabul edilir. de virgülü basamak sola kaydırırsak elde ederiz: .
de virgülü basamak sağa kaydırırsak elde ederiz: .
çarpımı verilsin.
Sonucu bilimsel gösterimle yazalım.
Sayıları ve un kuvvetlerini ayrı çarpalım: .
, ile arasında olmadığı için yazalım.
Sonuç: .
Virgül sola kaydırıldıkça üs artar, sağa kaydırıldıkça azalır. Sayı den küçükse üs negatif olur.
Üslü sayıları sıralama
Tabanlar eşit ve den büyükse üssü büyük olan sayı büyüktür: . Taban ile arasındaysa durum tersine döner; kuvvet arttıkça sayı küçülür: ve olduğu için dir.
Tabanlar eşitlenemiyorsa üsler eşitlenmeye çalışılır. Üsler eşit ve tabanlar pozitifse tabanı büyük olan sayı büyüktür.
, ve sayıları verilsin.
Küçükten büyüğe sıralayalım.
Üslerin ortak böleni : , , .
Üsler eşit; tabanları karşılaştıralım: .
Sıralama: .
Bir çarpımın basamak sayısı
ile in çarpımı olduğu için, içinde ve in kuvvetleri bulunan bir sayıda bunları un kuvveti olarak eşleştirmek basamak sayısını hesapsız verir.
sayısı verilsin.
Bu sayının kaç basamaklı olduğunu bulalım.
tane yi tane ile eşleştirelim: .
Geriye kalır: sayı dur.
in sonuna sıfır eklenir; sayı basamaklıdır.
Son basamak soruları
Bir sayının büyük bir kuvvetinin son basamağı sorulduğunda kuvvetin tamamını hesaplamak gerekmez. Son basamaklar belirli bir düzenle tekrar eder ve bu tekrarın uzunluğu bulunur.
sayısı verilsin.
Birler basamağını bulalım.
Kuvvetlerin son basamakları: için , için , için , için . Sonra düzen başa döner.
Düzen adımda tekrar ediyor. nın e bölümünden kalan .
Kalan olduğu için son basamak, düzendeki ikinci basamakla aynıdır: .
sayısı verilsin.
Birler basamağını bulalım.
Son basamaklar: ve sonra yine . Düzen adımda tekrar ediyor.
ün e bölümünden kalan ; kalan , düzenin son elemanına karşılık gelir.
Son basamak dır.
Son basamak sorularında önce tekrar düzeninin uzunluğunu bul, sonra üssün bu uzunluğa bölümünden kalana bak.
Kalan ise düzenin son elemanını al.
Kalan çıktığında düzenin ilk elemanını değil, son elemanını al.
nın son basamağı dır ve ün e bölümünden kalan dır; kalan düzenin dördüncü, yani son elemanıdır.
Sınavda üslü sayılar
Temel düzeyde (TYT) bu konu üslü ifadeleri sadeleştirme, ortak paranteze alma, tabanları eşitleyerek denklem çözme, sıralama ve son basamak biçiminde karşına çıkabilir.
ALES ve KPSS düzeyinde üslü sayı bilgisi sayısal akıl yürütme sorularının içinde, işlemi kısaltmak için de gerekebilir.Üslü sayı sorularında işe yarayan bir alışkanlık, bütün sayıları mümkün olan en küçük asal tabanlara ayırmaktır: , , yerine nin kuvvetleri; , , yerine ün kuvvetleri. Tabanlar ortaklaşınca çarpma, bölme ve denklem kuralları doğrudan uygulanır.
Üslü sayıların sıralanması için Sayı Doğrusu ve Sayıları Sıralama yazısındaki üslü sayılar bölümüne bakabilirsin. Kesirli üsler ve kök ile ilişkisi ise Köklü Sayılar Konu Anlatımı PDF yazısında anlatılıyor.
Sık yapılan hatalar
| Hata | Doğrusu |
|---|---|
| yazmak | |
| yazmak | |
| yazmak | |
| yazmak | |
| yazmak | |
| sanmak | tanımsızdır |
Bu hataların çoğu, çarpmadaki kuralları toplamaya ya da kuvvetin kuvvetine taşımaktan doğar. Şüphede kaldığında üslü ifadeyi açık çarpım olarak yazıp saymak doğru kuralı hemen gösterir.
Hap bilgi özeti
, nın kendisiyle kez çarpımıdır; taban, üstür.
Üs, tabanla çarpılmaz: , değil, dir.
Tabanlar aynıysa çarpmada üsler toplanır, bölmede çıkarılır; kuvvetin kuvvetinde üsler çarpılır.
Üsler aynıysa çarpmada ve bölmede tabanlar işleme girer, üs aynen kalır.
Son basamak sorularında önce tekrar düzeninin uzunluğunu bul, sonra üssün bu uzunluğa bölümünden kalana bak.
Kalan ise düzenin son elemanını al.
Sık sorulanlar
Bir sayının sıfırıncı kuvveti neden 1 dir?
Aynı tabanlı üslü sayılar bölünürken üsler çıkarılır. Bir sayıyı kendisine bölmek hem 1 i hem de sıfırıncı kuvveti verdiği için sıfırdan farklı her sayının sıfırıncı kuvveti 1 olarak tanımlanır.
Sıfırın sıfırıncı kuvveti kaçtır?
Tanımsız kabul edilir. Sıfırıncı kuvveti veren bölme işleminde taban sıfır alınırsa sıfıra bölme ortaya çıkar.
Negatif üs ne demektir?
Sayının tersinin kuvveti demektir. Örneğin 2 nin eksi üçüncü kuvveti, 1 bölü 8 dir.
Negatif sayının çift kuvveti neden pozitiftir?
Kuvvet tekrarlı çarpmadır ve her iki negatif çarpan birlikte pozitif bir sonuç verir. Çift kuvvette negatif çarpanlar ikişer ikişer eşleştiği için sonuç pozitif olur.
Üslü sayılarda toplama nasıl yapılır?
Üsler toplanmaz. Aynı üslü terimler benzer terim gibi toplanır; farklı üslü terimlerde küçük üslü terim ortak paranteze alınır.
Üslü denklem nasıl çözülür?
İki tarafın tabanı eşitlenir. Tabanlar eşit, pozitif ve 1 den farklıysa üsler eşitlenerek denklem çözülür.
Bilimsel gösterim nedir?
Bir sayının 1 ile 10 arasında bir sayı ile 10 un bir kuvvetinin çarpımı olarak yazılmasıdır. Çok büyük ve çok küçük sayıları kısa yazmak için kullanılır.
Kontrol listesi
0 / 10 tamamlandı
Tebrikler, bu konunun kontrol listesini tamamladın.
Bunlar da ilgini çekebilir


