Temel Kavramlar ve Sayılar

Kesirlerde Çarpma ve Bölme

TYTALESKPSS10 dakikalık okuma

Kesirlerde çarpma ve bölme: şeffaf mavi ve kırmızı ızgaraları üst üste koyarak parçanın parçasını gösteren iki öğrenci

Kesirlerde çarpma, toplamadan daha kolay görünür: paylar çarpılır, paydalar çarpılır. Ama bu kuralın arkasında güçlü bir fikir vardır: bir kesirle çarpmak, bir şeyin bir parçasını almaktır. Bölme ise bir miktarın içine başka bir miktarın kaç kez sığdığını sorar. Bu yazıda iki işlemi modelleriyle birlikte anlatıyor, işlemden önce sadeleştirmeyi, tam sayılı kesirleri, çarpmaya göre tersi, merdiven kesirleri, kesirlerde üs almayı ve problemleri çözümlü örneklerle ele alıyoruz.


Kesirle tam sayıyı çarpmak

Önce şunları bil

Bu yazıyı daha rahat anlamak için kesir kavramını, sadeleştirmeyi ve EBOB'u biliyor olman yeterli.

Kesirlerin temeli için Kesirler Konu Anlatımı PDF yazısına göz at.

Tam sayılarda çarpma tekrarlı toplamadır; kesirlerde de öyle başlar. 3·25, üç tane 25 nin toplamıdır:

3·25=25+25+25=65

Kısaca: tam sayı kesrin payıyla çarpılır, payda aynen kalır. Tam sayıyı paydası 1 olan bir kesir olarak yazarsan bu, genel çarpma kuralının özel bir hâlidir: 31·25=65.

Kesirle kesri çarpmak: parçanın parçası

İki kesir çarpılırken paylar çarpılıp paya, paydalar çarpılıp paydaya yazılır:

ab·cd=a·cb·d

Bu kuralın anlamı, "bir kesrin kesri" fikridir. 23·34, dörtte üçün üçte ikisi demektir. Bir kareyi dikey çizgilerle 4 eş şeride bölüp 3 ünü boyadığını düşün. Sonra aynı kareyi yatay çizgilerle 3 eş şeride bölüp boyalı kısmın 2 şeridini tekrar işaretle. Kare toplam 4·3=12 küçük parçaya bölünmüştür ve iki kez işaretlenen parça sayısı 3·2=6 dır:

23·34=612=12

Bu yüzden Türkçede "-nın" eki çarpma anlamına gelir: bir sayının 34 ü, o sayının 34 ile çarpımıdır.

Örnek

25 nin 34 ü sorulsun.

Değerini bulalım.

"-in" eki çarpma demektir: 34·25.

Payları ve paydaları çarpalım: 620=310.

Hap bilgi

Kesirlerde çarpma: pay pay ile, payda payda ile çarpılır.

Bir sayının kesri, o sayının kesirle çarpımıdır.

Çarpmadan önce sadeleştirmek

Çarpımı hesaplayıp sonra sadeleştirmek büyük sayılarla uğraşmayı gerektirir. Bunun yerine çarpmadan önce, bir kesrin payı ile herhangi bir kesrin paydası arasında ortak çarpan varsa sadeleştirme yapılabilir. Buna çapraz sadeleştirme denir. Çarpım tek bir kesir gibi davrandığı için bu işlem sonucu değiştirmez.

Örnek

1415·2528 çarpımı verilsin.

Çarpmadan önce sadeleştirerek bulalım.

14 ile 28 i 14 e bölelim: 1 ve 2.

25 ile 15 i 5 e bölelim: 5 ve 3.

Kalan çarpım: 1·53·2=56.

Kontrol: 350420=56.

Dikkat

Çapraz sadeleştirme yalnızca çarpmada yapılır.

23+34 toplamında 3 ler sadeleştirilemez. Toplamada kesirler önce ortak paydaya getirilir.

Tam sayılı kesirlerde çarpma

Tam sayılı kesirler çarpılmadan önce bileşik kesre çevrilir. Tam kısımları ve kesir kısımlarını ayrı ayrı çarpmak yanlış sonuç verir.

Örnek

212·113 çarpımı verilsin.

Çarpımı bulalım.

Bileşik kesre çevirelim: 212=52 ve 113=43.

Çarpalım: 52·43=206=103.

Tam sayılı olarak: 313.

Dikkat

Tam kısımları ve kesirleri ayrı çarpma.

2·1+12·13=216 yazmak yanlıştır; doğru sonuç 313 dir. Tam sayılı kesir bir toplamdır ve toplamların çarpımında her terim diğer her terimle çarpılmalıdır.

Çarpınca büyür mü, küçülür mü?

Tam sayılarda çarpmanın sonucu büyütür diye düşünülür. Kesirlerde bu her zaman doğru değildir. Pozitif bir sayı:

  • 1 den küçük pozitif bir kesirle çarpılırsa küçülür: 12·34=9.
  • 1 den büyük bir kesirle çarpılırsa büyür: 12·54=15.
  • 1 ile çarpılırsa değişmez.

Negatif kesirlerde tam sayılardaki işaret kuralları aynen geçerlidir: farklı işaretli iki kesrin çarpımı negatif, aynı işaretli iki kesrin çarpımı pozitiftir. Örneğin 23·34=12 ve (23)·(34)=12 dir.

Nedeni "parçanın parçası" fikrindedir: 34 ile çarpmak, sayının dörtte üçünü almaktır ve bu sayının kendisinden azdır. Bölmede ise durum tersine döner; bunu aşağıda göreceğiz.

Çarpmaya göre ters

Çarpımları 1 olan iki sayıya birbirinin çarpmaya göre tersi denir. Sıfırdan farklı bir kesrin tersi, pay ile paydanın yer değiştirmesiyle bulunur:

ab·ba=1

Örneğin 37 ün tersi 73, 5 in tersi 15, 29 nin tersi 92 dur. Tersin işareti sayının işaretiyle aynıdır.

Dikkat

Sıfırın çarpmaya göre tersi yoktur.

Sıfır hangi sayıyla çarpılırsa çarpılsın sonuç sıfırdır, hiçbir zaman 1 olmaz. 01 ın pay ve paydası yer değiştirse 10 elde edilirdi ve bu tanımsızdır.

Kesirlerde bölme

Kesirlerde bölme, çarpmaya dönüştürülerek yapılır: bölünen aynen yazılır, bölen ters çevrilir ve çarpılır.

ab:cd=ab·dc=a·db·c

Kural nereden geliyor?

Bölme, "içine kaç kez sığar" sorusudur. 1:14 işleminde bir bütünün içine kaç tane dörtte bir sığdığı sorulur: 4 tane. Yani 14 e bölmek, 4 ile çarpmakla aynıdır. Genel olarak bir kesre bölmek, o kesrin tersiyle çarpmaktır.

Başka bir açıklama da şudur: bölme, çarpmanın tersidir. ab:cd=x ise x·cd=ab olmalıdır. İki tarafı dc ile çarpınca x=ab·dc bulunur.

Örnek

34:25 işlemi verilsin.

Sonucu bulalım.

Böleni ters çevirip çarpalım: 34·52.

Sonuç: 158=178.

Örnek

67:3 ve 4:23 işlemleri verilsin.

Sonuçları bulalım.

3 ün tersi 13: 67·13=27.

23 nin tersi 32: 4·32=6. Bir 4 metrelik ipten 23 metrelik 6 parça çıkar.

Dikkat

Ters çevrilen bölendir, bölünen değil.

34:25 işleminde 43·25 yazmak yanlıştır. Yalnızca ikinci kesir, yani bölen ters çevrilir.

Çarpmadaki kuralın tersi burada da geçerlidir: pozitif bir sayı 1 den küçük pozitif bir kesre bölünürse büyür. 12:34=16 dır; 12 nin içine dörtte üçlük 16 parça sığar.

Hap bilgi

Kesirlerde bölme: bölüneni aynen yaz, böleni ters çevir, çarp.

Pozitif bir sayı 1 den küçük pozitif bir kesre bölününce büyür.

Bölmede ortak payda yöntemi

Kesirlerde bölmenin bir yolu daha vardır: iki kesir aynı paydaya getirilirse bölme işlemi yalnızca payların bölümüne dönüşür. Çünkü aynı büyüklükteki parçalardan kaç tanesinin sığdığı, parça sayılarının oranıdır.

Örnek

34:18 işlemi verilsin.

Ortak payda yöntemiyle bulalım.

Aynı paydaya getirelim: 68:18.

Altı tane sekizde birin içinde bir tane sekizde bir altı kez vardır: 6:1=6.

Kontrol: ters çevirerek 34·8=6.

Bu yöntem bölmenin "kaç tane sığar" anlamını açıkça gösterir. Hesap açısından ise ters çevirip çarpmak çoğu durumda daha kısadır; iki yol aynı sonucu verir.

Çarpmanın özellikleri

Kesirlerde çarpma da tam sayılardaki özelliklere sahiptir. Değişme: çarpanların yeri değiştirilebilir. Birleşme: çarpanlar istenen sırayla gruplanabilir. Dağılma: bir kesir, parantez içindeki toplamın her terimiyle ayrı ayrı çarpılabilir. Bu özellikler, uygun gruplama yaparak hesabı kısaltmayı sağlar.

Örnek

47·14+47·7 işlemi verilsin.

Dağılma özelliğiyle kısa yoldan bulalım.

Ortak çarpan 47 ü dışarı alalım: 47·(14+7)=47·21.

21:7=3 ve 4·3=12.

Örnek

59·711·95 çarpımı verilsin.

Birleşme ve değişme özelliğiyle bulalım.

Birbirinin tersi olan çarpanları yan yana getirelim: (59·95)·711.

Parantez 1 eder; sonuç 711.

Ondalık sayılar ve harfli kesirler

Ondalık sayılarla kesirler çarpılırken ondalık sayıyı kesre çevirmek sadeleştirmeyi kolaylaştırır. Harfli kesirlerde de aynı kurallar geçerlidir; yalnızca paydadaki harfin sıfır olmaması gerekir.

Örnek

0,6·59 çarpımı ile x0 için x2·4x verilsin.

İkisini de sadeleştirerek bulalım.

0,6=35: 35·59=39=13.

x2·4x=4x2x=2; x ler sadeleşir.

Harfli bölmede de ters çevirme kuralı işler: a, b ve c sıfırdan farklıyken ab:ac=ab·ca=cb olur.

Bölmenin sonucunu çarpmayla kontrol etmek

Bölme, çarpmanın tersi olduğu için her bölmenin sonucu bir çarpmayla kontrol edilebilir: bölüm ile bölen çarpılınca bölünen elde edilmelidir. Bu kontrol birkaç saniye sürer ve ters çevirme hatalarını hemen yakalar.

Örnek

34:25=158 sonucu bulunmuş olsun.

Sonucu çarpmayla kontrol edelim.

Bölüm ile böleni çarpalım: 158·25=3040=34.

Bölünen elde edildi; sonuç doğrudur.

Aynı kontrol yanlış bir sonuçta işe yarar: bölünen yanlışlıkla ters çevrilip 43·25=815 bulunmuş olsaydı, 815·25=1675 çıkar ve bu 34 değildir.

Yüzde ile kesir çarpımı

Yüzdeler, paydası 100 olan kesirlerdir. Bir yüzdenin kesri ya da bir kesrin yüzdesi sorulduğunda ikisi de kesre çevrilip çarpılır.

Örnek

Bir sınıftaki öğrencilerin yüzde 40 ı spor kulübüne üye ve bu üyelerin 34 ü futbol oynuyor.

Sınıfın yüzde kaçı futbol oynar?

Yüzde 40, 40100=25 dir.

Futbol oynayanlar: 34·25=620=310.

Bu, sınıfın yüzde 30 udur. Kontrol: 20 kişilik bir sınıfta 8 üye olur ve bunların 6 sı futbol oynar; 6, 20 nin yüzde 30 udur.

Merdiven kesirler

Payında ya da paydasında başka kesirler bulunan kesirlere merdiven kesir denir. Ana kesir çizgisi bir bölme işaretidir; üst kısım alt kısma bölünür.

Örnek

1234 kesri verilsin.

Değerini bulalım.

Ana kesir çizgisi bölme demektir: 12:34.

Böleni ters çevirip çarpalım: 12·43=46=23.

Merdiven uzunsa en alttan başlanır ve yukarı doğru çıkılır. Her adımda yalnızca bir kesir sadeleştirilir.

Örnek

11+11+12 kesri verilsin.

Değerini bulalım.

En alttan başlayalım: 1+12=32.

Bir üst basamak: 132=23 ve 1+23=53.

En üst: 153=35.

Merdiven kesirlerde işlem sırası için İşlem Önceliği Nasıl Yapılır? yazısına bakabilirsin.

Kesirlerde üs

Bir kesrin kuvveti alınırken hem pay hem payda o kuvvete yükseltilir, çünkü kuvvet tekrarlı çarpmadır ve kesirlerde çarpma pay pay ile, payda payda ile yapılır:

(ab)n=anbn

Örnek

(23)3 ve (32)2 verilsin.

Değerlerini bulalım.

(23)3=2333=827.

Negatif üs kesri ters çevirir: (32)2=(23)2=49.

0 ile 1 arasındaki bir kesrin kuvveti alındıkça sayı küçülür: 12, 14, 18, Üslü sayıların kuralları için Üslü Sayılar Konu Anlatımı PDF yazısına bakabilirsin.

Kesirlerde çarpma ve bölme problemleri

Problemlerde "-nın" eki ve "kaç tane sığar" soruları işlemi belirler: birincisi çarpma, ikincisi bölmedir.

Örnek

6 metrelik bir kumaşın 34 ü, her biri 38 metre olan parçalara bölünüyor.

Kaç parça elde edilir?

Kullanılan kumaş: 6·34=92 metre.

Parça sayısı: 92:38=92·83=12.

Örnek

Bir tarif 4 kişilik ve 23 bardak şeker gerektiriyor.

Aynı tarif 10 kişi için kaç bardak şeker gerektirir?

Kişi başına şeker: 23:4=23·14=16 bardak.

10 kişi için: 10·16=53=123 bardak.

Örnek

Bir sayının 25 sinin 34 ü 18 olsun.

Sayıyı bulalım.

Sayının 34·25=310 ü 18 dir.

Sayı: 18:310=18·103=60.

Son örnekte olduğu gibi "kesrin kesri" soruları, kesirleri çarparak tek bir kesre indirgenir ve sonra kesri verilen çokluk bulunur.

Çarpma mı bölme mi? Problemin dilini okumak

Kesir problemlerinde asıl zorluk hesap değil, hangi işlemin yapılacağına karar vermektir. Problemin dilindeki bazı ifadeler bu kararı verir:

İfadeİşlemÖrnek
"...nın kesri"Çarpma60 ın 23 si: 60·23=40
"Kaç tane sığar"Bölme3 metrede kaç 34 metre: 4
"Kişi başına"Bölme35 kilo, 3 kişiye: 15 kilo
"Kesri verilen bütün"Bölme23 si 40 olan: 60

Emin olamadığında sonucun büyüklüğünü düşün: bir bütünün parçası sorulduysa sonuç bütünden küçük olmalıdır ve bu çarpmayı gösterir. Bir parçadan bütüne gidiliyorsa sonuç parçadan büyük olmalıdır ve bu bölmeyi gösterir.

Örnek

Bir araç saatte 60 kilometre hızla gidiyor.

34 saatte kaç kilometre yol alır? 90 kilometreyi kaç saatte alır?

Yol, hız ile sürenin çarpımıdır: 60·34=45 kilometre.

Süre, yolun hıza bölümüdür: 90:60=32 saat, yani 1 saat 30 dakika.

Sınavda kesirlerde çarpma ve bölme

Sınavda nasıl çıkar

Temel düzeyde (TYT) bu konu işlem sorusu, merdiven kesir, kesrin kesri ve parça sayısı problemleri biçiminde karşına çıkabilir.

ALES ve KPSS düzeyinde kesirlerle çarpma ve bölme, oran, tarif ve iş problemleri gibi soruların içinde de gerekebilir.

Uzun işlemlerde önce bütün bölmeleri çarpmaya çevirmek, sonra tek bir kesir çizgisi altında bütün payları ve paydaları yazıp çapraz sadeleştirme yapmak, adım adım hesaplamaktan hem daha hızlı hem daha güvenlidir.

İşlem sorularında en büyük zaman kazancı çarpmadan önce sadeleştirmektir. Sonucu kontrol etmek için de büyüme ve küçülme kuralını kullanabilirsin: 1 den küçük bir kesirle çarpınca sonuç küçülmeli, 1 den küçük bir kesre bölünce büyümelidir.

Sık yapılan hatalar

HataDoğrusu
Çarpmada ortak payda aramakPay pay ile, payda payda ile
Bölmede bölüneni ters çevirmekBöleni ters çevir
Tam sayılı kesirleri parça parça çarpmakÖnce bileşik kesre çevir
Toplamada çapraz sadeleştirmekYalnız çarpmada
Sıfırın tersini 10 yazmakSıfırın tersi yoktur
Çarpma hep büyütür sanmak1 den küçük kesir küçültür

Bu hataların ortak noktası, toplama ve çarpmanın kurallarını birbirine karıştırmaktır. Toplamada ortak payda gerekir, çarpmada gerekmez; çarpmada çapraz sadeleştirme yapılır, toplamada yapılmaz.

Hap bilgi özeti

  1. Kesirlerde çarpma: pay pay ile, payda payda ile çarpılır.

    Bir sayının kesri, o sayının kesirle çarpımıdır.

  2. Kesirlerde bölme: bölüneni aynen yaz, böleni ters çevir, çarp.

    Pozitif bir sayı 1 den küçük pozitif bir kesre bölününce büyür.

Sık sorulanlar

Kesirlerde çarpma nasıl yapılır?

Paylar çarpılıp paya, paydalar çarpılıp paydaya yazılır. Çarpmadan önce çapraz sadeleştirme yapmak sayıları küçük tutar.

Kesirlerde bölme nasıl yapılır?

Bölünen aynen yazılır, bölen ters çevrilir ve iki kesir çarpılır.

Bir kesre bölmek neden tersiyle çarpmaktır?

Bölme, bir miktarın içine başka bir miktarın kaç kez sığdığını sorar. Örneğin bir bütünün içine dört tane dörtte bir sığar; dörtte bire bölmek dört ile çarpmakla aynıdır.

Kesirlerde bölmenin sonucu nasıl kontrol edilir?

Bulunan bölüm bölenle çarpılır. Sonuç bölüneni veriyorsa bölme doğrudur; vermiyorsa büyük olasılıkla yanlış kesir ters çevrilmiştir.

Çarpmaya göre ters ne demektir?

Çarpımları 1 olan iki sayı birbirinin çarpmaya göre tersidir. Sıfırdan farklı bir kesrin tersi pay ile paydanın yer değiştirmesiyle bulunur; sıfırın tersi yoktur.

Kesir problemlerinde çarpma mı bölme mi yapılacağı nasıl anlaşılır?

Bir bütünün kesri soruluyorsa çarpma, bir miktarın içine kaç tane sığdığı ya da kesri verilen bütün soruluyorsa bölme yapılır. Sonucun büyüklüğünü tahmin etmek de doğru işlemi gösterir.

Tam sayılı kesirler nasıl çarpılır?

Önce bileşik kesre çevrilir, sonra paylar ve paydalar çarpılır. Tam kısımları ve kesir kısımlarını ayrı çarpmak yanlış sonuç verir.

Bir sayıyı kesirle çarpınca sayı neden küçülebilir?

Birden küçük pozitif bir kesirle çarpmak sayının bir parçasını almak demektir ve parça bütünden küçüktür.

Kontrol listesi

0 / 10 tamamlandı

Bunlar da ilgini çekebilir

Bu yazıyı paylaş

WhatsAppX