Temel Kavramlar ve Sayılar

İşlem Önceliği Nasıl Yapılır?

TYTALESKPSS10 dakikalık okuma

İşlem önceliği: iç içe geçmiş ahşap çerçevelere içten dışa doğru bloklar yerleştiren öğrenci

Aynı işlemi iki kişi farklı sırayla yaparsa farklı sonuç bulabilir. İşlem önceliği, bir ifadede hangi işlemin önce yapılacağını belirleyen ortak kuraldır ve herkesin aynı ifadeden aynı sonucu çıkarmasını sağlar. Bu yazıda öncelik sırasını gerekçesiyle veriyor, parantezleri, üs ve kökleri, soldan sağa kuralını, kesir çizgisini ve negatif sayılarla ilgili tuzakları çözümlü örneklerle adım adım ele alıyoruz.


İşlem önceliği neden gerekir?

Önce şunları bil

Bu yazıyı daha rahat anlamak için dört işlemi, negatif sayıları ve üslü sayıları biliyor olman yeterli.

Üslü sayılar için Üslü Sayılar Konu Anlatımı PDF yazısına göz at.

2+3·4 ifadesini düşün. Soldan sağa okuyup önce toplarsan 5·4=20 bulursun. Önce çarparsan 2+12=14 bulursun. İki sonuçtan yalnızca biri doğru olabilir; hangisinin doğru olduğunu belirleyen kurala işlem önceliği denir.

Matematikte kabul edilen kurala göre çarpma, toplamadan önce yapılır; bu yüzden doğru sonuç 14 tür. Bu kural bir doğa yasası değil, herkesin aynı ifadeyi aynı biçimde okuması için yapılmış bir anlaşmadır. Önemi de buradan gelir: kural bilinmeden yazılan bir ifade, farklı kişilere farklı şeyler söyler.

Hap bilgi

İşlem önceliği, bir ifadede işlemlerin hangi sırayla yapılacağını belirleyen ortak kuraldır.

2+3·4=14 tür, 20 değil: çarpma toplamadan önce gelir.

Öncelik sırası

İşlemler dört basamakta yapılır. Bir basamaktaki işlemlerin tamamı bitmeden bir sonrakine geçilmez:

SıraİşlemNot
1Parantez içiİç içe ise en içteki
2Üs ve kökÜs yalnız solundaki tabana
3Çarpma ve bölmeAynı basamak, soldan sağa
4Toplama ve çıkarmaAynı basamak, soldan sağa

Tablodaki en önemli ayrıntı üçüncü ve dördüncü satırdadır: çarpma ile bölme aynı önceliktedir, toplama ile çıkarma da öyle. Aynı basamaktaki işlemler, hangisi önce yazılmışsa o önce yapılarak soldan sağa ilerler.

İngilizce kaynaklarda bu sıra PEMDAS gibi kısaltmalarla anlatılır. Bu kısaltmalar çarpmayı bölmeden, toplamayı çıkarmadan önce yazdığı için yanıltıcı olabilir; aslında her ikili aynı önceliktedir.

Sıra neden böyle?

Öncelik sırası rastgele seçilmiş değildir; işlemlerin birbirinden nasıl türediğini izler. Çarpma, tekrarlı toplamadır: 3·4, dört tane üçün ya da üç tane dördün toplamıdır. Kuvvet de tekrarlı çarpmadır: 23=2·2·2.

Bu yüzden 2+3·4 yazıldığında 3·4 tek bir sayı gibi, bir paket gibi düşünülür: "iki artı üç tane dört". Aynı şekilde 5·23 ifadesinde 23 bir pakettir: "beş tane sekiz". Daha güçlü işlem, yani başka işlemlerin tekrarı olan işlem, daha sıkı bağlanır ve önce yapılır.

Parantez ise bu doğal sırayı bilerek değiştirmenin yoludur. (2+3)·4 yazan kişi, önce toplamanın yapılmasını istediğini açıkça söyler.

Parantezler

Parantez, "önce bunu yap" demenin yoludur. İç içe parantezlerde farklı biçimler kullanılabilir: normal parantez, köşeli parantez ve süslü parantez. Hangi biçim kullanılırsa kullanılsın, en içteki parantezden başlanır ve dışa doğru ilerlenir.

Örnek

2·[3+(82)·2] ifadesi verilsin.

Değerini bulalım.

En içteki parantez: 82=6.

Köşeli parantezin içi: 3+6·2=3+12=15.

Parantezin içinde de çarpma toplamadan önce yapıldı.

Son adım: 2·15=30.

Örnek

{20[4+(75)3]}:2 ifadesi verilsin.

Değerini bulalım.

En içteki parantez: 75=2 ve 23=8.

Köşeli parantez: 4+8=12.

Süslü parantez: 2012=8.

Son adım: 8:2=4.

Dikkat

Parantezin içinde de öncelik kuralı geçerlidir.

(3+4·5) parantezinin değeri 35 değil, 3+20=23 tür. Parantez yalnızca dışarıya karşı öncelik verir; içerisi kendi kurallarıyla hesaplanır.

Hap bilgi

İç içe parantezlerde en içten başla ve her parantezin içinde de öncelik kuralını uygula.

Parantezin biçimi (normal, köşeli, süslü) önceliği değiştirmez; yalnızca okumayı kolaylaştırır.

Üs ve kök

Parantezlerden sonra üsler ve kökler hesaplanır. Bir üs yalnızca hemen solundaki tabana uygulanır; taban parantez içindeyse üs parantezin tamamına uygulanır.

Örnek

3+23 ve (3+2)3 ifadeleri verilsin.

İkisini karşılaştıralım.

3+23=3+8=11: üs yalnızca 2 ye uygulandı.

(3+2)3=53=125: parantez önce hesaplandı, üs sonra uygulandı.

Dikkat

32 ile (3)2 farklıdır.

32=9 dur: üs, eksiden önce yalnızca 3 e uygulanır.

(3)2=9 dur: eksi parantezin içinde olduğu için üsse dahildir.

Üs üste gelirse

Bir üssün de üssü varsa, yani 232 gibi bir yazım varsa, önce en üstteki kuvvet hesaplanır: 32=9 ve 29=512. Bu, parantezli (23)2=26=64 ifadesinden farklıdır. Ayrıntı için Üslü Sayılar Konu Anlatımı PDF yazısındaki üssün üssü bölümüne bakabilirsin.

Kök işareti de bir parantez gibi davranır: kökün altındaki ifade önce hesaplanır, sonra kökü alınır. 9+16=25=5 tir; bu değer 9+16=7 ile aynı değildir.

Örnek

32+42+2·83 ifadesi verilsin.

Değerini bulalım.

Kökün içi: 32+42=9+16=25 ve 25=5.

Küpkök: 83=2.

Çarpma ve toplama: 5+2·2=5+4=9.

Çarpma ve bölme: soldan sağa

Çarpma ve bölme aynı önceliktedir. İkisi yan yana geldiğinde çarpmaya öncelik verilmez; ifade soldan sağa okunur.

Örnek

24:4·2 ifadesi verilsin.

Değerini bulalım.

Soldan başlayalım: 24:4=6.

Sonra: 6·2=12.

Sonuç 12 dir.

Önce çarpma yapılsaydı 24:8=3 gibi yanlış bir sonuç çıkardı.

Örnek

48:6:2 ifadesi verilsin.

Değerini bulalım.

Soldan başlayalım: 48:6=8.

Sonra: 8:2=4.

Sonuç 4 tür.

Sağdan başlansaydı 48:3=16 bulunurdu; bu yanlıştır.

Dikkat

Bölme, çarpma gibi yer değiştirmeye izin vermez.

a·b=b·a dır ama sıfırdan farklı a ve b için a:b ile b:a yalnızca a=b ya da a=b iken eşittir. Bu yüzden bölme içeren bir ifadede soldan sağa sırası bozulamaz.

Toplama ve çıkarma: soldan sağa

Toplama ve çıkarma da aynı önceliktedir ve soldan sağa yapılır. Çıkarmayı, zıt sayıyı eklemek olarak düşünmek hatayı önler: 104+3=10+(4)+3=9.

Örnek

104+3 ifadesi verilsin.

Değerini bulalım.

Soldan başlayalım: 104=6.

Sonra: 6+3=9.

Sonuç 9 dur.

Önce 4+3 yapılsaydı 107=3 bulunurdu; bu yanlıştır.

Hap bilgi

Aynı basamaktaki işlemler (çarpma ile bölme, toplama ile çıkarma) soldan sağa yapılır.

Çıkarmayı zıt sayıyı eklemek olarak yazmak sırayı korumayı kolaylaştırır.

Bölme zincirleri

Art arda gelen bölmelerde soldan sağa kuralı, sonucu büyük ölçüde değiştirir. a:b:c ifadesi soldan sağa okunduğunda (a:b):c demektir ve bu, a nın b·c ye bölünmesine eşittir.

Örnek

60:12:4 ve 60:(12:4) ifadeleri verilsin.

İkisini karşılaştıralım.

60:12:4: soldan sağa, 60:12=5 ve 5:4=54=1,25.

Aynı sonuç 60:(12·4)=60:48=54 olarak da bulunur.

60:(12:4): önce parantez, 12:4=3 ve 60:3=20.

İki ifade farklıdır: 1,25 ve 20.

Dikkat

Bölmeyi sağdan başlatmak, parantez eklemek gibidir.

60:12:4 ifadesini 60:3 diye okumak, yazılmamış bir parantezi varsaymaktır. Parantez yoksa işlem her zaman soldan başlar.

Kesir çizgisi ve mutlak değer

Kesir çizgisi görünmez bir parantez gibidir: önce pay ve payda ayrı ayrı hesaplanır, sonra bölme yapılır.

Örnek

8+42·3 ifadesi verilsin.

Değerini bulalım.

Pay: 8+4=12. Payda: 2·3=6.

Bölme: 12:6=2.

Aynı ifade tek satırda yazılsaydı parantez gerekirdi: (8+4):(2·3)=2. Parantezsiz yazılan 8+4:2·3 ise bambaşka bir ifadedir: 8+2·3=8+6=14.

Mutlak değer işareti de parantez gibi davranır. |37|·2 ifadesinde önce içerisi hesaplanır: |4|·2=4·2=8.

Örnek

2·|14||3|·2 ifadesi verilsin.

Değerini bulalım.

Mutlak değerlerin içi: |14|=|3|=3 ve |3|=3.

Çarpmalar: 2·3=6 ve 3·2=6.

Çıkarma: 66=0.

İç içe kesirlerde, yani merdiven kesirlerde, en alttaki kesirden başlanır ve yukarı doğru çıkılır. Örneğin 11+12 için önce payda hesaplanır: 1+12=32. Sonra 1:32=23 bulunur.

Dikkat

Kısaltılmış çarpım yazımında belirsizlik doğabilir.

6:2(1+2) gibi bir yazımda soldan sağa kuralı uygulanırsa 6:2·3=3·3=9 bulunur. Bu tür yazımlar farklı okunabildiği için kendi çözümlerinde bölmeyi kesir çizgisiyle ya da parantezle açıkça göster.

Negatif sayılar ve işaret

Negatif sayılar işlem önceliğinde dikkat isteyen bir yerdir. Kural değişmez; yalnızca eksi işaretinin neye ait olduğuna dikkat etmek gerekir.

Örnek

32+4·(2) ifadesi verilsin.

Değerini bulalım.

Üs: 32=9.

Çarpma: 4·(2)=8.

Toplama: 9+(8)=17.

Örnek

(2)3(1)4 ifadesi verilsin.

Değerini bulalım.

Üsler: (2)3=8 ve (1)4=1.

Yerine yazalım: (8)1=81.

Sonuç: 7.

Dağılma özelliği ve ortak çarpan

Dağılma özelliği, çarpmanın toplama ve çıkarma üzerine dağıldığını söyler: a·(b+c)=a·b+a·c. Bu özellik işlem önceliğini bozmaz; ifadeyi aynı değere sahip başka bir ifadeye çevirir. Doğru kullanıldığında hesabı çok kısaltır.

Örnek

7·98 çarpımı verilsin.

Dağılma özelliğiyle hesaplayalım.

98=1002 yazalım: 7·(1002).

Dağıtalım: 7·1007·2=70014=686.

Örnek

37·45+37·55 ifadesi verilsin.

Ortak çarpanı dışarı alarak hesaplayalım.

İki terimde de 37 çarpanı var: 37·(45+55).

Parantez: 45+55=100. Sonuç: 37·100=3700.

Dikkat

Dağılma özelliği bölmede yalnızca bir yönde çalışır.

(8+4):2=8:2+4:2=6 doğrudur. Ama 12:(2+4) ifadesi 12:2+12:4 diye dağıtılamaz: 12:6=2 iken 6+3=9 bulunur.

Ondalık sayılarla öncelik

Ondalık sayılarla yapılan işlemlerde de kural değişmez. Ondalık sayılar, hesabı zorlaştırdığı için sırayı atlamaya daha yatkın bir ortam yaratır; her adımı ayrı yazmak burada da işe yarar.

Örnek

0,5+0,2·3 ve (0,5+0,2)·3 ifadeleri verilsin.

İkisini karşılaştıralım.

Birincide önce çarpma: 0,2·3=0,6 ve 0,5+0,6=1,1.

İkincide önce parantez: 0,5+0,2=0,7 ve 0,7·3=2,1.

Kesirli ifadelerde öncelik

Kesirlerle yapılan işlemlerde de aynı sıra geçerlidir. Kesirli ifadelerde dikkat edilecek nokta, çarpmayı beklemeden toplamamaktır.

Örnek

12+13·34 ifadesi verilsin.

Değerini bulalım.

Önce çarpma: 13·34=14.

Sonra toplama: 12+14=34.

Önce toplama yapılsaydı 56·34=58 gibi yanlış bir sonuç çıkardı.

Örnek

(2312):16+21 ifadesi verilsin.

Değerini bulalım.

Parantez: 2312=4636=16.

Üs: 21=12.

Bölme: 16:16=1.

Toplama: 1+12=32.

Adım adım uzun örnekler

Uzun bir ifadede en güvenli yöntem, her adımda yalnızca bir basamaktaki işlemleri yapıp ifadeyi yeniden yazmaktır. Aşağıdaki örneklerde her satır bir basamağı gösteriyor.

Örnek

52·[3(46)2:2] ifadesi verilsin.

Değerini bulalım.

En içteki parantez ve üssü: (46)2=(2)2=4.

Köşeli parantezin içi: 34:2=32=1.

Dışarıda: 52·1=52=3.

Örnek

(2332)·(1)5+16:2 ifadesi verilsin.

Değerini bulalım.

Parantez içi: 2332=89=1.

Üs ve kök: (1)5=1 ve 16=4.

Çarpma ve bölme: (1)·(1)=1 ve 4:2=2.

Toplama: 1+2=3.

Örnek

123·22+18:(52)·2 ifadesi verilsin.

Değerini bulalım.

Parantez: 52=3. Üs: 22=4.

İfade: 123·4+18:3·2.

Çarpma ve bölme soldan sağa: 3·4=12; 18:3=6 ve 6·2=12.

Toplama ve çıkarma soldan sağa: 1212+12=12.

Günlük hayatta işlem önceliği

Bir problemi işlem olarak yazarken öncelik kuralını bilmek, parantezin nereye konacağını belirler. Yanlış yerde unutulan bir parantez, doğru düşünülmüş bir çözümü yanlış sonuca götürür.

Örnek

Bir öğrenci kırtasiyeden tanesi 12 lira olan 3 defter ve tanesi 5 lira olan 2 kalem alıp 100 lira veriyor.

Para üstünü tek bir işlemle yazıp hesaplayalım.

Harcanan tutar: 3·12+2·5. Para üstü, bu tutarın 100 den çıkarılmasıdır: 100(3·12+2·5).

Parantez içi: 36+10=46.

Para üstü: 10046=54 lira.

Dikkat

Burada parantezi unutmak sonucu değiştirir.

1003·12+2·5 yazılırsa kalemlerin tutarı çıkarılmak yerine eklenir: 10036+10=74 bulunur. Bu yanlış bir sonuçtur.

Kendini dene

Aşağıdaki iki ifadeyi önce kendin çöz, sonra çözümle karşılaştır.

Örnek

22+(2)222 ifadesi verilsin.

Değerini bulalım.

Üsler: 22=4, (2)2=4, 22=14.

Yerine yazalım: 4+414.

Sonuç: 14.

Örnek

33:3+3·33 ifadesi verilsin.

Değerini bulalım.

Önce bölme ve çarpma: 3:3=1 ve 3·3=9.

İfade: 31+93.

Soldan sağa: 31=2, 2+9=11, 113=8.

Sınavda işlem önceliği

Sınavda nasıl çıkar

Temel düzeyde (TYT) işlem önceliği; kesirli ifadeler, üslü ve köklü sayılar ve negatif sayılarla yapılan işlemlerin içinde karşına çıkabilir.

ALES ve KPSS düzeyinde de işlem önceliği, sayısal akıl yürütme sorularında gereken bir beceridir.

Uzun bir ifadeyle karşılaştığında önce parantezleri, üsleri ve çarpma-bölme gruplarını işaretlemek, hangi parçaların birbirinden bağımsız hesaplanabileceğini gösterir. Örneğin 123·22+18:(52)·2 ifadesinde üç ayrı parça vardır: 12, 3·22 ve 18:(52)·2. Parçalar ayrı ayrı hesaplanıp en sonda soldan sağa toplanır ve çıkarılır. Bu yöntem, uzun ifadelerde adım atlamayı zorlaştırır.

Sınavda zaman baskısı altında bilinen bir kuralı aceleyle atlamak kolaydır. Her adımda ifadeyi yeniden yazmak birkaç saniye alır ama işaret ve sıra hatalarının çoğunu önler.

Sık yapılan hatalar

HataDoğrusu
2+3·4=202+3·4=14
24:4·2=324:4·2=12
104+3=3104+3=9
32=932=9
9+16=79+16=5
Kesirde önce toplamakÖnce çarpma ve bölme

Bu hataların hepsi iki kuraldan birinin unutulmasından doğar: çarpma ve bölme toplamadan önce gelir; aynı basamaktaki işlemler soldan sağa yapılır. Bu iki cümleyi hatırlamak, tablodaki hataların hepsini önler.

Hap bilgi özeti

  1. İşlem önceliği, bir ifadede işlemlerin hangi sırayla yapılacağını belirleyen ortak kuraldır.

    2+3·4=14 tür, 20 değil: çarpma toplamadan önce gelir.

  2. İç içe parantezlerde en içten başla ve her parantezin içinde de öncelik kuralını uygula.

    Parantezin biçimi (normal, köşeli, süslü) önceliği değiştirmez; yalnızca okumayı kolaylaştırır.

  3. Aynı basamaktaki işlemler (çarpma ile bölme, toplama ile çıkarma) soldan sağa yapılır.

    Çıkarmayı zıt sayıyı eklemek olarak yazmak sırayı korumayı kolaylaştırır.

Sık sorulanlar

İşlem önceliği sırası nedir?

Önce parantez içi, sonra üs ve kök, sonra çarpma ve bölme, en son toplama ve çıkarma yapılır. Aynı basamaktaki işlemler soldan sağa yapılır.

Çarpma mı önce yapılır bölme mi?

İkisi aynı önceliktedir. Hangisi solda yazılmışsa o önce yapılır.

Toplama mı önce yapılır çıkarma mı?

İkisi aynı önceliktedir ve soldan sağa yapılır. Örneğin 10 eksi 4 artı 3 işleminin sonucu 9 dur.

Önce üs mü yapılır çarpma mı?

Önce üs yapılır. Örneğin 5 çarpı 2 üzeri 3 işleminde önce 2 üzeri 3 yani 8 bulunur, sonra 5 ile çarpılarak 40 elde edilir.

İç içe parantezlerde nereden başlanır?

En içteki parantezden başlanır ve dışa doğru ilerlenir. Parantezin içinde de öncelik kuralı geçerlidir.

Eksi 3 ün karesi ile eksi 3 kare aynı mıdır?

Hayır. Parantez içindeki eksi 3 ün karesi 9, parantezsiz yazılan eksi 3 kare ise eksi 9 dur. Parantez yoksa üs yalnızca 3 e uygulanır.

PEMDAS ne demektir?

İşlem önceliğini İngilizce kelimelerin baş harfleriyle hatırlatan bir kısaltmadır. Çarpmayı bölmeden, toplamayı çıkarmadan önce yazdığı için yanıltıcı olabilir; bu ikililer aynı önceliktedir ve soldan sağa yapılır.

Kesir çizgisi işlem önceliğini nasıl etkiler?

Kesir çizgisi görünmez bir parantez gibidir. Önce pay ve payda ayrı ayrı hesaplanır, sonra bölme yapılır.

Kontrol listesi

0 / 10 tamamlandı

Bunlar da ilgini çekebilir

Bu yazıyı paylaş

WhatsAppX