Temel Kavramlar ve Sayılar

Devirli Ondalık Sayılar Nasıl Kesre Çevrilir?

TYTALESKPSS10 dakikalık okuma

Devirli ondalık sayılar: tekrar eden mavi ve kırmızı desenli ahşap parçaları yeniden düzenleyen iki öğrenci

Üçte bir ondalık sayıya çevrilmek istendiğinde bölme hiç bitmez: sıfır virgül üç üç üç diye sonsuza kadar sürer. Bu tür sayılara devirli ondalık sayı denir ve her biri aslında bir kesirdir. Bu yazıda devirli sayıların neden oluştuğunu, nasıl gösterildiğini, kesre çevirme kuralını ve bu kuralın neden doğru olduğunu, sıfır virgül dokuz dokuzun neden bire eşit olduğunu, devrin uzunluğunu ve devirli sayılarla işlemi çözümlü örneklerle ele alıyoruz.


Devirli ondalık sayı nedir?

Önce şunları bil

Bu yazıyı daha rahat anlamak için ondalık gösterimi ve kesirleri biliyor olman yeterli.

Ondalık gösterimin temeli için Ondalık Gösterim Konu Anlatımı PDF yazısına göz at.

Bazı kesirler bölünürken bölme işlemi bir noktada biter: 38=0,375. Bazılarında ise bölme hiç bitmez ve ondalık kısımdaki bir rakam ya da rakam grubu sonsuza kadar aynı sırayla tekrar eder. Bu sayılara devirli ondalık sayı, tekrar eden rakam grubuna da devreden denir.

Devreden kısım, üzerine çizgi çekilerek gösterilir. Böylece sonsuz bir yazım tek satıra sığar:

KesirAçık yazımDevirli gösterim
130,333…0,3¯
4110,3636…0,36¯
160,1666…0,16¯
170,142857142857…0,142857¯

Üçüncü satırda 1 rakamı tekrar etmez, yalnızca 6 tekrar eder. Tekrar etmeyen bu kısma devretmeyen kısım denir ve çizginin dışında kalır.

Hap bilgi

Devirli ondalık sayıda tekrar eden rakam grubu devredendir ve üzerine çizgi çekilir.

Virgülden sonra tekrar etmeyen rakamlar devretmeyen kısımdır ve çizginin dışında kalır.

Devir neden oluşur?

Bir kesri ondalık sayıya çevirirken uzun bölme yapılır. Her adımda bir kalan elde edilir ve bu kalan her zaman bölenden küçüktür. Örneğin 7 ye bölerken kalan yalnızca 0,1,2,3,4,5 ya da 6 olabilir.

Kalan 0 olursa bölme biter ve ondalık sayı sonludur. Kalan hiç 0 olmazsa, sınırlı sayıda kalan olduğu için bir süre sonra daha önce görülmüş bir kalan mutlaka yeniden ortaya çıkar. O andan itibaren bölme adımları aynı sırayla tekrar eder ve basamaklar da tekrar eder. Devrin nedeni budur.

Örnek

17 kesri verilsin.

Uzun bölmede kalanları izleyelim.

Kalanlar sırayla 3,2,6,4,5,1 olur; bölüm basamakları 1,4,2,8,5,7 dir.

Altıncı adımda kalan yeniden 1 oluyor; yani bölmeye başladığımız duruma dönüyoruz.

Sonuç: 17=0,142857¯. Devreden 6 basamaklıdır.

Bu akıl yürütme bir sonuç daha verir: paydası q olan bir kesirde devreden en fazla q−1 basamaklı olabilir, çünkü sıfır dışında en fazla q−1 farklı kalan vardır.

Hangi kesirler devirlidir?

En sade hâldeki bir kesrin paydasında 2 ve 5 ten başka asal çarpan yoksa ondalık gösterimi sonludur; varsa devirlidir. Bunun nedeni, sonlu ondalık sayıların paydasının 10 un bir kuvveti olmasıdır ve 10=2·5 tir.

Örnek

740, 730 ve 312 kesirleri verilsin.

Hangilerinin sonlu, hangilerinin devirli olduğunu bulalım.

40=23·5: yalnız 2 ve 5 var, sonlu: 740=0,175.

30=2·3·5: paydada 3 var, devirli: 730=0,23¯.

312 önce sadeleştirilir: 14. Payda 4=22, sonlu: 0,25.

Dikkat

Karar vermeden önce kesri sadeleştir.

312 ün paydasında 3 görünür ama bu 3 payla sadeleşir. Sadeleştirmeden karar verilirse sonlu bir kesir yanlışlıkla devirli sanılır.

Devirli sayıyı kesre çevirme kuralı

Bir devirli ondalık sayıyı kesre çevirmek için şu kural kullanılır:

  • Pay: virgül yokmuş gibi yazılan sayının tamamından, devretmeyen kısmın çıkarılmasıyla bulunur.
  • Payda: devreden basamak sayısı kadar 9, onun sağına da virgülden sonraki devretmeyen basamak sayısı kadar 0 yazılarak bulunur.
Örnek

0,3¯ ve 0,36¯ sayıları verilsin.

Kesre çevirelim.

0,3¯: pay 3−0=3, payda bir devreden basamak için 9: 39=13.

0,36¯: pay 36−0=36, payda iki devreden basamak için 99: 3699=411.

Örnek

0,16¯ sayısı verilsin.

Kesre çevirelim.

Sayının tamamı virgülsüz 16, devretmeyen kısım 1: pay 16−1=15.

Bir devreden basamak için bir 9, bir devretmeyen ondalık basamak için bir 0: payda 90.

Sonuç: 1590=16.

Örnek

2,45¯ ve 1,234¯ sayıları verilsin.

Kesre çevirelim.

2,45¯: pay 245−2=243, payda 99: 24399=2711.

1,234¯: pay 1234−12=1222, payda iki 9 ve bir 0: 990.

1222990=611495.

Dikkat

Paydadaki sıfırlar, virgülden sonraki devretmeyen basamaklar içindir.

Tam kısım paydaya sıfır eklemez. 2,45¯ te virgülden sonra devretmeyen basamak olmadığı için payda yalnızca 99 dur, 990 değil.

Kural neden doğru?

Kural ezber değildir; onun kuvvetleriyle çarpıp çıkarma fikrinden gelir. Amaç, devreden kısmı birbirini götürecek biçimde iki sayı elde etmektir.

Örnek

x=0,36¯ olsun.

x i kesir olarak bulalım.

Devreden iki basamaklı olduğu için 100 ile çarpalım: 100x=36,36¯.

İki eşitliği taraf tarafa çıkaralım; sonsuz devreden kısımlar birbirini götürür: 100x−x=36.

99x=36, yani x=3699=411.

Örnek

x=0,16¯ olsun.

x i kesir olarak bulalım.

Devretmeyen kısmı virgülün soluna almak için 10 ile çarpalım: 10x=1,6¯.

Bir devreden basamağı da sola almak için 100 ile çarpalım: 100x=16,6¯.

Çıkaralım: 100x−10x=16−1, yani 90x=15 ve x=1590=16.

İkinci örnekte paydanın 90, payın 16−1 olduğuna dikkat et. Kuraldaki "sayının tamamı eksi devretmeyen kısım" ve "dokuzlar ve sıfırlar" ifadeleri tam olarak bu çıkarmanın sonucudur.

Sıfır virgül dokuz dokuz neden bire eşittir?

Kural 0,9¯ sayısına uygulanınca şaşırtıcı bir sonuç çıkar: pay 9, payda 9 ve 99=1. Yani 0,999… ile 1 aynı sayıdır.

Bu sonuç başka yollarla da görülebilir. 13=0,3¯ eşitliğinin iki tarafı 3 ile çarpılırsa 1=0,9¯ elde edilir. Ya da x=0,9¯ için 10x=9,9¯ ve 10x−x=9 yazılır; buradan 9x=9 ve x=1 bulunur.

Sezgiye ters gelmesinin nedeni, sonsuz sayıda dokuzun "bir türlü bire ulaşamayan" bir süreç gibi düşünülmesidir. Oysa 0,9¯ bir süreç değil, tek bir sayıdır. İki sayı farklı olsaydı aralarına başka bir sayı sığardı; 0,9¯ ile 1 arasında ise hiçbir sayı yoktur.

Örnek

2,49¯ sayısı verilsin.

Sayıyı kurala göre kesre çevirelim.

Pay: 249−24=225. Payda: bir 9 ve bir 0: 90.

22590=52=2,5. Yani 2,49¯=2,5 tir.

Dikkat

Sonu 9 devreden her sayı sonlu bir ondalık sayıya eşittir.

Bu yüzden devirli gösterimde devredenin 9 olması genellikle tercih edilmez; aynı sayı sonlu biçimde yazılır.

Devrin uzunluğu

Devreden kısmın kaç basamaklı olduğu paydaya bağlıdır ve bazen şaşırtıcı biçimde uzun olabilir. Aşağıdaki birim kesirlerde devrin uzunluğu görülüyor:

KesirOndalık gösterimDevrin uzunluğu
130,3¯1
1110,09¯2
1370,027¯3
170,142857¯6
1130,076923¯6

17 de devrin uzunluğu 6 dır ve bu, 7−1 ile, yani mümkün olan en büyük uzunlukla aynıdır. 113 de ise devir 6 basamaklıdır, 12 değil; üst sınır her zaman dolmaz.

Örnek

17=0,142857¯ verilsin.

Virgülden sonraki 100 üncü basamağı bulalım.

Devir 6 basamaklı; 100 ün 6 ya bölümünden kalan 4.

Kalan 4 olduğu için 100 üncü basamak, devrin dördüncü basamağıdır: 8.

Devirli sayılarla işlem

Devirli sayılar toplanırken, çıkarılırken, çarpılırken ya da bölünürken en güvenli yol önce hepsini kesre çevirmektir. Sonsuz basamaklarla doğrudan işlem yapmak hem zor hem hataya açıktır.

Örnek

0,3¯+0,6¯ ve 0,1¯+0,2¯ işlemleri verilsin.

Sonuçları bulalım.

Birinci: 39+69=99=1.

İkinci: 19+29=39=13.

Örnek

0,16¯·6 ve 0,36¯:0,12¯ işlemleri verilsin.

Sonuçları bulalım.

Birinci: 0,16¯=16; 16·6=1.

İkinci: 3699:1299=3612=3.

Hap bilgi

Devirli sayılarla işlem yapmadan önce hepsini kesre çevir.

Aynı paydada kesirler çıkıyorsa (9, 99 gibi) işlem çok kısalır.

Devirli sayıları sıralamak

Devirli sayılar karşılaştırılırken devreden kısım birkaç kez açık yazılır ve basamaklar soldan sağa karşılaştırılır. Kesre çevirmek de her zaman güvenilir bir yoldur.

Örnek

0,33, 0,3¯ ve 0,34¯ sayıları verilsin.

Küçükten büyüğe sıralayalım.

Açık yazalım: 0,3300…, 0,3333…, 0,3444…

Yüzde birler basamağında 3, 3, 4; binde birlerde ilk ikisi 0 ve 3.

Sıralama: 0,33<0,3¯<0,34¯.

Dikkat

0,3¯ ile 0,33 aynı sayı değildir.

0,33 sonludur ve 33100 e eşittir; 0,3¯ ise 13 dir. Aradaki fark 1300 dir.

Paydayı dokuzlara tamamlamak

Paydası 9, 99 ya da 999 olan kesirler doğrudan devirli sayıya çevrilebilir, çünkü 19=0,1¯, 199=0,01¯ ve 1999=0,001¯ dir. Pay, paydadaki dokuzların sayısı kadar basamakla yazılırsa devreden doğrudan pay olur: 79=0,7¯, 2399=0,23¯ ve 123999=0,123¯.

Bu gözlem kuralın tersini de verir. Bir kesrin paydası uygun bir sayıyla genişletilerek 9, 99 ya da 999 yapılabiliyorsa devreden hiç bölme yapmadan okunur.

Örnek

511 ve 227 kesirleri verilsin.

Paydaları dokuzlara tamamlayarak devirli sayıya çevirelim.

11·9=99 olduğu için 511=4599=0,45¯.

27·37=999 olduğu için 227=74999=0,074¯.

İkinci sonuçta pay üç basamakla yazılmalıdır: devreden 74 değil, 074 olarak okunur.

Dikkat

Payı eksik basamakla yazmak.

799=0,07¯ dir. Bunu 0,7¯ diye yazmak yanlıştır, çünkü 0,7¯=79 dir ve bu sayı 799 nin on bir katıdır.

Bilinmeyen rakamlı sorular

Devreden kısmı harfle verilen sorularda kural aynen işler. Tek basamaklı bir a rakamı için 0,a¯=a9 olur. İki basamaklı devredende ise ab iki basamaklı sayıyı gösterdiği için 0,ab¯=10a+b99 yazılır.

Örnek

a bir rakam ve 0,a¯+0,3¯=0,8¯ olsun.

a rakamını bulalım.

Kesre çevirelim: a9+39=89.

Paydalar eşit olduğu için paylar da eşit olmalıdır: a+3=8, yani a=5.

Kontrol: 0,5¯+0,3¯=89=0,8¯.

Örnek

a ve b sıfırdan farklı rakamlar ve 0,ab¯+0,ba¯=1 olsun.

a+b toplamını bulalım.

Kesre çevirelim: 0,ab¯=10a+b99 ve 0,ba¯=10b+a99.

Toplam: 11a+11b99=a+b9.

Bu toplam 1 e eşit olduğu için a+b=9.

Örneğin a=2 ve b=7 için 0,27¯+0,72¯=9999=1.

Bu tür sorularda önce her devirli sayıyı harflerle kesre çevirmek, sonra paydaları eşitleyip payları karşılaştırmak yeterlidir. Harflerin rakam olduğunu, yani 0 ile 9 arasında tam sayı olduğunu unutmamak gerekir.

Devirli sayıları yuvarlamak

Devirli bir sayı yuvarlanırken devreden kısım gerektiği kadar açık yazılır, sonra sıradan yuvarlama kuralı uygulanır: yuvarlanacak basamağın sağındaki rakam 5 ya da daha büyükse basamak bir artırılır.

Örnek

0,6¯ ve 1,27¯ sayıları verilsin.

Birincisini yüzde birler, ikincisini onda birler basamağına yuvarlayalım.

0,6¯=0,666… Yüzde birler basamağı 6, sağındaki rakam 6; sonuç 0,67.

1,27¯=1,2727… Onda birler basamağı 2, sağındaki rakam 7; sonuç 1,3.

Hesap makinesi bir devirli sayıyı ekrana sığdırabildiği kadar basamakla gösterir. Bu yüzden ekrandaki sonuç devirli sayının kendisi değil, yaklaşık bir değeridir. 23 nin tam değeri 0,6¯ dır; ekranda görülen sonlu sayı bu değere yalnızca yakındır.

Dikkat

Yuvarlanmış değerle işleme devam etmek.

13 yerine 0,33 alınıp 3 ile çarpılırsa 0,99 bulunur; oysa doğru sonuç 1 dir. Ara adımlarda kesir ya da devirli gösterimi korumak ve yuvarlamayı en sona bırakmak gerekir.

Sonucu bölmeyle kontrol etmek

Kuralla bulunan kesrin doğru olup olmadığını anlamanın en sağlam yolu, payı paydaya bölüp aynı devirli sayının çıktığını görmektir. Bölmede bir kalan yeniden ortaya çıktığı anda devir başlamış demektir; bu yüzden birkaç adım yeterlidir.

Örnek

Kuralla 1,234¯=611495 bulunmuştu.

Bu sonucu uzun bölmeyle kontrol edelim.

611:495 işleminde bölüm 1, kalan 116.

1160:495 işleminde bölüm 2, kalan 170.

1700:495 işleminde bölüm 3, kalan 215; 2150:495 işleminde bölüm 4, kalan yeniden 170.

Kalan 170 tekrar ettiği için 3 ve 4 basamakları sonsuza kadar tekrar eder: 1,2343434…=1,234¯. Sonuç doğru.

Kontrol sırasında devrin nereden başladığı da görülür: kalan 170 ilk kez ikinci adımda ortaya çıktı ve ondan sonraki basamaklar tekrar etti. Devretmeyen 2 basamağı ise tekrar eden kalanlardan önce geldiği için çizginin dışında kalır.

Sınavda devirli ondalık sayılar

Sınavda nasıl çıkar

Temel düzeyde (TYT) bu konu devirli sayıyı kesre çevirme, devirli sayılarla işlem, sıralama ve devirdeki belirli bir basamağı bulma biçiminde karşına çıkabilir.

ALES ve KPSS düzeyinde devirli sayılar, işlem sorularında kesre çevrilerek sadeleştirilecek ifadeler olarak da gerekebilir.

Devirli sayı içeren bir işlemle karşılaştığında ilk adım, her devirli sayıyı kuralla kesre çevirmektir. Bu adımdan sonra soru, sıradan bir kesir işlemine dönüşür. Kesrin rasyonel sayılarla bağlantısı için Rasyonel Sayılar Konu Anlatımı PDF yazısına bakabilirsin.

Sık yapılan hatalar

HataDoğrusu
Paydaya tam kısım için sıfır eklemekYalnız devretmeyen ondalık basamaklar
Payda devretmeyen kısmı çıkarmamakTamamı eksi devretmeyen
0,9¯<1 sanmak0,9¯=1
0,3¯=0,33 yazmak0,3¯=13
Sadeleştirmeden devirli demekÖnce en sade hâle getir
Devirli sayılarla doğrudan işlemÖnce kesre çevir

Bu hataların çoğu, kuralı nereden geldiğini bilmeden uygulamaktan doğar. Emin olmadığında sayıyı x olarak adlandırıp onun kuvvetleriyle çarpma yöntemini kullanmak her zaman doğru sonucu verir.

Hap bilgi özeti

  1. Devirli ondalık sayıda tekrar eden rakam grubu devredendir ve üzerine çizgi çekilir.

    Virgülden sonra tekrar etmeyen rakamlar devretmeyen kısımdır ve çizginin dışında kalır.

  2. Devirli sayılarla işlem yapmadan önce hepsini kesre çevir.

    Aynı paydada kesirler çıkıyorsa (9, 99 gibi) işlem çok kısalır.

Sık sorulanlar

Devirli ondalık sayı nedir?

Virgülden sonraki bir rakam ya da rakam grubunun sonsuza kadar aynı sırayla tekrar ettiği ondalık sayıdır. Tekrar eden kısmın üzerine çizgi çekilir.

Devirli ondalık sayı kesre nasıl çevrilir?

Pay, sayının virgülsüz tamamından devretmeyen kısmın çıkarılmasıyla bulunur. Payda, devreden basamak sayısı kadar 9 ve virgülden sonraki devretmeyen basamak sayısı kadar 0 yazılarak bulunur.

0,999 devirli neden 1 e eşittir?

Kural uygulandığında dokuzda dokuz, yani 1 bulunur. Ayrıca üçte birin üç katı hem 1 hem de 0,999 devirli olduğu için ikisi aynı sayıdır.

Hangi kesirler devirli ondalık sayı verir?

En sade hâldeki kesrin paydasında 2 ve 5 ten başka asal çarpan varsa ondalık gösterim devirlidir. Paydada yalnız 2 ve 5 varsa gösterim sonludur.

Devrin uzunluğu en fazla kaç olabilir?

Paydası q olan bir kesirde devreden en fazla q eksi 1 basamaklı olabilir. Örneğin yedide birde devir 6 basamaklıdır.

Devirli sayılar rasyonel midir?

Evet. Her devirli ondalık sayı iki tam sayının oranı olarak yazılabildiği için rasyoneldir.

Devirli sayı nasıl yuvarlanır?

Devreden kısım birkaç kez açık yazılır. Sonra yuvarlanacak basamağın sağındaki rakama bakılarak sıradan yuvarlama kuralı uygulanır.

Paydası 99 olan kesir nasıl devirli yazılır?

Pay iki basamakla yazılır ve devreden olarak alınır. Örneğin doksan dokuzda yedi, devredeni 07 olan sayıdır; doksan dokuzda yirmi üç ise devredeni 23 olan sayıdır.

Kuralla bulduğum kesri nasıl kontrol ederim?

Payı paydaya uzun bölmeyle böl. Bir kalan yeniden ortaya çıktığında devir başlamıştır. Elde edilen basamaklar başlangıçtaki devirli sayıyla aynıysa bulduğun kesir doğrudur; farklıysa pay ya da paydada bir basamak hatası vardır.

Devirli sayılar hesap makinesinde neden farklı görünür?

Hesap makinesi yalnızca ekrana sığan kadar basamak gösterir ve sonuncuyu yuvarlayabilir. Bu yüzden ekrandaki değer devirli sayının kendisi değil, ona yakın bir sonlu sayıdır.

Kontrol listesi

0 / 10 tamamlandı

Bunlar da ilgini çekebilir

Bu yazıyı paylaş

WhatsAppX
✕