Temel Cebir

Cebirsel İfadeler Konu Anlatımı PDF

TYTALESKPSS10 dakikalık okuma

Cebirsel ifadeler: mavi ve kırmızı cebir karolarını türlerine göre gruplandıran iki öğrenci

Cebirsel ifade, sayıların yanında harflerin de kullanıldığı matematik ifadesidir. Harfler henüz bilinmeyen ya da değişebilen sayıların yerini tutar ve bir kuralı tek satırda anlatmayı sağlar. Bu yazıda cebirsel ifadenin parçalarını, benzer terimleri, toplama, çıkarma ve çarpmayı, parantez açmayı, bir ifadenin değerini hesaplamayı, ortak çarpan parantezine almayı, temel özdeşlikleri ve sözel ifadeleri cebirsel ifadeye çevirmeyi çözümlü örneklerle ele alıyoruz.


Cebirsel ifade nedir?

Önce şunları bil

Bu yazıyı daha rahat anlamak için dört işlemi, işlem önceliğini ve üslü sayıları biliyor olman yeterli.

İşlem sırası için İşlem Önceliği Nasıl Yapılır?, üsler için Üslü Sayılar Konu Anlatımı PDF yazısına göz at.

İçinde en az bir harf bulunan ve sayılarla harflerin işlemlerle bağlandığı ifadelere cebirsel ifade denir. 3x+5, 2a−b ve x2−4x+1 birer cebirsel ifadedir. İfadedeki harflere değişken denir, çünkü yerlerine farklı sayılar yazılabilir. Harf taşımayan sayılar ise sabit olarak adlandırılır.

Cebirsel ifadenin gücü, tek bir satırla sonsuz sayıda hesabı birden anlatabilmesidir. "Tanesi 15 lira olan kalemden kaç tane alınırsa alınsın ödenecek para" cümlesi, x kalem sayısı olmak üzere kısaca 15x diye yazılır.

Sözel ifadeCebirsel ifade
Bir sayının 3 katı3x
Bir sayının 5 fazlasıx+5
Bir sayının yarısıx2
Bir sayının karesinin 1 eksiğix2−1
Ardışık iki tam sayının toplamıx+(x+1)

Cebirsel ifadede eşittir işareti yoktur. 3x+5=11 gibi eşittir işareti içeren ve bilinmeyenin değerini bulmaya yarayan eşitliklere denklem denir; ayrıntısı Birinci Dereceden Denklemler Konu Anlatımı PDF yazısında.

Hap bilgi

Cebirsel ifade, sayılar ve harflerin işlemlerle bağlandığı ifadedir; eşittir işareti taşımaz.

Harfler değişken, harf taşımayan sayılar sabittir.

Terim, katsayı ve sabit terim

Bir cebirsel ifade, toplama ve çıkarma işaretleriyle birbirinden ayrılan parçalardan oluşur. Bu parçaların her birine terim denir. Bir terimdeki sayı çarpanına katsayı, harf taşımayan terime de sabit terim denir.

Örnek

4x2−3x+7 ifadesi verilsin.

Terimlerini, katsayılarını ve sabit terimini bulalım.

Terimler: 4x2, −3x ve 7. İfade üç terimlidir.

4x2 teriminin katsayısı 4, −3x teriminin katsayısı −3 tür.

Sabit terim 7 dir.

TerimKatsayıDeğişken kısmı
5xy5xy
−a3−1a3
x1x
23m223m2

Değişkenin önünde sayı yazılmıyorsa katsayı 1 dir: x=1·x. Önünde yalnızca eksi işareti varsa katsayı −1 dir: −a3=−1·a3.

Dikkat

İşaret, terimin bir parçasıdır.

4x2−3x+7 ifadesinde ikinci terim 3x değil, −3x tir. Terimlerin yeri değiştirilirken işaret de terimle birlikte taşınır: 7+4x2−3x aynı ifadedir.

Derece ve sıralama

Tek değişkenli bir ifadede değişkenin en büyük üssüne ifadenin derecesi denir. 4x2−3x+7 ifadesinin derecesi 2, 5x−1 ifadesinin derecesi 1 dir. Birden fazla değişkenli bir terimde ise terimin derecesi, değişkenlerin üslerinin toplamıdır: 3x2y teriminin derecesi 2+1=3 tür. Sıfırdan farklı bir sabit terimin derecesi ise 0 kabul edilir, çünkü 7=7x0 olarak düşünülebilir.

İfadeler genellikle değişkenin üssü büyükten küçüğe doğru sıralanarak yazılır. Bu yazım benzer terimleri görmeyi ve iki ifadeyi karşılaştırmayı kolaylaştırır.

Örnek

7−2x+x3+5x2 ifadesi verilsin.

İfadeyi azalan kuvvetlere göre sıralayalım ve derecesini bulalım.

En büyük üs 3: x3. Sonra 5x2, sonra −2x, en son sabit terim 7.

Sıralı yazım: x3+5x2−2x+7.

İfadenin derecesi 3 tür.

Benzer terimler

Değişkenleri ve bu değişkenlerin üsleri tamamen aynı olan terimlere benzer terimler denir. Benzer terimler yalnızca katsayılarıyla ayrılır.

TerimlerBenzer mi?Neden
3x ve −5xEvetİkisi de x
2x2 ve 7x2Evetİkisi de x2
3x ve 3x2HayırÜsler farklı
4xy ve −yxEvetyx=xy
2a ve 2bHayırDeğişkenler farklı

Katsayıların aynı olması terimleri benzer yapmaz; belirleyici olan değişken kısmıdır. 3x ile 3x2 aynı katsayıya sahiptir ama benzer değildir.

Cebir karolarıyla düşünmek

Benzer terim fikrini somutlaştırmanın bir yolu, cebir karolarıdır. Kenar uzunlukları x ve 1 olan uzun bir karo x i, kenarı 1 olan küçük bir kare 1 i, kenarı x olan büyük bir kare de x2 yi temsil eder. Karoları türlerine göre gruplamak, benzer terimleri bir araya getirmekle aynıdır: iki uzun karo ile üç uzun karo birleşince beş uzun karo olur, ama uzun karolar ile küçük kareler tek bir türde birleşemez.

Toplama ve çıkarma

Cebirsel ifadelerde yalnızca benzer terimler toplanıp çıkarılabilir. Benzer terimler birleştirilirken katsayılar toplanır ya da çıkarılır, değişken kısmı aynen kalır: 2x+3x=5x.

Örnek

5x+3y−2x+y ifadesi verilsin.

İfadeyi en sade biçimde yazalım.

Benzer terimleri yan yana getirelim: 5x−2x+3y+y.

Katsayıları birleştirelim: 3x+4y.

3x ile 4y benzer olmadığı için daha fazla birleştirilemez.

Örnek

(3x2−2x+5)+(x2+4x−8) işlemi verilsin.

Sonucu bulalım.

x2 li terimler: 3x2+x2=4x2.

x li terimler: −2x+4x=2x.

Sabitler: 5−8=−3. Sonuç: 4x2+2x−3.

Eksi işaretli parantez

Önünde eksi işareti bulunan bir parantez açılırken parantezin içindeki bütün terimlerin işareti değişir. Çünkü parantezin önündeki eksi, parantezi −1 ile çarpmak demektir.

Örnek

(5a−3b)−(2a−7b) işlemi verilsin.

Sonucu bulalım.

İkinci parantezi açarken işaretler değişir: 5a−3b−2a+7b.

Benzer terimleri birleştirelim: 3a+4b.

Dikkat

Eksi parantezde yalnız ilk terimin işaretini değiştirmek.

−(2a−7b) açılırken sonuç −2a−7b değil, −2a+7b dir. Eksi, parantezdeki her terime dağılır.

Çarpma

Tek terimliler çarpılırken katsayılar kendi arasında, aynı değişkenler de kendi arasında çarpılır. Aynı tabanlı üslü ifadeler çarpılırken üsler toplanır: 3x·4x=12x2 ve 2a2·5a3=10a5.

Dağılma özelliği

Bir terim bir parantezle çarpılırken parantezin içindeki her terimle ayrı ayrı çarpılır. Buna çarpmanın toplama ve çıkarma üzerine dağılma özelliği denir:

a·(b+c)=a·b+a·c

Örnek

3·(2x−5) ve −2x·(x−4) işlemleri verilsin.

Parantezleri açalım.

Birinci: 3·2x−3·5=6x−15.

İkinci: −2x·x+(−2x)·(−4)=−2x2+8x.

İki terimlinin iki terimliyle çarpımı

İki parantez çarpılırken birinci parantezdeki her terim, ikinci parantezdeki her terimle çarpılır ve sonuçlar toplanır. Sonra benzer terimler birleştirilir.

Örnek

(x+3)·(x+2) ve (2x−1)·(x+4) çarpımları verilsin.

Sonuçları bulalım.

Birinci: x2+2x+3x+6=x2+5x+6.

İkinci: 2x2+8x−x−4=2x2+7x−4.

Dikkat

Bir toplamın karesini terimlerin kareleri sanmak.

(x+3)2 ifadesi x2+9 değildir. Kare, ifadenin kendisiyle çarpımıdır: (x+3)·(x+3)=x2+6x+9. Ortadaki 6x terimi çoğunlukla unutulan kısımdır.

Bölme ve sadeleştirme

Bir ifade tek terimliye bölünürken payın her terimi ayrı ayrı bölünür. Payda sıfır olamayacağı için bölen terimin sıfırdan farklı olduğu kabul edilir.

Örnek

6x2+9x3x ifadesi verilsin; x≠0.

İfadeyi sadeleştirelim.

Her terimi 3x e bölelim: 6x23x+9x3x.

Sonuç: 2x+3.

Dikkat

Toplamın içindeki bir terimi sadeleştirmek.

x+33 ifadesinde 3 ler birbirini götürmez; sonuç x değildir. Doğrusu x3+1 dir. Sadeleştirme yalnızca payın ve paydanın çarpanları arasında yapılır.

Bir ifadenin değerini hesaplamak

Bir cebirsel ifadenin değeri, değişkenlerin yerine verilen sayılar yazılarak bulunur. Yerine koyarken sayıyı parantez içine almak, özellikle negatif sayılarda işaret hatalarını önler.

Örnek

x=−2 için x2−3x+1 ifadesi verilsin.

İfadenin değerini bulalım.

Yerine koyalım: (−2)2−3·(−2)+1.

4+6+1=11.

Örnek

a=3 ve b=−1 için 2a2−ab+b2 ifadesi verilsin.

İfadenin değerini bulalım.

Yerine koyalım: 2·32−3·(−1)+(−1)2.

18+3+1=22.

Dikkat

−x2 ile (−x)2 yi karıştırmak.

x=−3 için −x2=−(−3)2=−9 dur; üs yalnızca x e uygulanır, önündeki eksi sonradan gelir. (−x)2 ise 9 dur. Parantezsiz yazılan −32 de −9 a eşittir.

Ortak çarpan parantezine almak

Dağılma özelliği tersten de kullanılabilir. İfadenin bütün terimlerinde ortak olan bir çarpan varsa bu çarpan parantezin dışına alınır. Bu işleme ortak çarpan parantezine alma denir ve çarpanlara ayırmanın ilk adımıdır.

Örnek

6x+9 ve 4x2−10x ifadeleri verilsin.

Ortak çarpan parantezine alalım.

6x+9: katsayıların EBOB'u 3; sonuç 3·(2x+3).

4x2−10x: ortak çarpan 2x; sonuç 2x·(2x−5).

Kontrol için parantezleri geri açmak yeterlidir.

Örnek

ax+ay−bx−by ifadesi verilsin.

İfadeyi gruplayarak çarpanlarına ayıralım.

İlk iki terimden a, son iki terimden −b parantezine alalım: a·(x+y)−b·(x+y).

x+y ortak çarpandır: (x+y)·(a−b).

Ortak çarpan fikri hesabı da kısaltır: 37·23+37·77=37·(23+77)=37·100=3700. Çarpanların ortak bölenleri için EBOB ve EKOK Konu Anlatımı PDF yazısına bakabilirsin.

İki ifade eşit mi?

İki cebirsel ifadenin eşit olması, değişkene verilen her değer için aynı sonucu vermeleri demektir. Tek bir değerde aynı sonucu vermeleri yetmez; ama tek bir değerde farklı sonuç vermeleri, ifadelerin eşit olmadığını göstermeye yeter.

Örnek

(x+1)2 ve x2+1 ifadeleri verilsin.

Bu iki ifadenin eşit olup olmadığını inceleyelim.

x=0 için ikisi de 1 verir; bu tek başına bir şey kanıtlamaz.

x=1 için birincisi 4, ikincisi 2 verir. Sonuçlar farklı olduğu için ifadeler eşit değildir.

Gerçekten (x+1)2=x2+2x+1 dir; aradaki fark 2x terimidir ve yalnızca x=0 iken sıfır olur.

Bu yöntem, parantez açarken ya da sadeleştirirken yapılan hataları yakalamak için de kullanılabilir: işlemden önceki ve sonraki ifadeye aynı sayıyı verip sonuçları karşılaştırmak, hatayı hemen ortaya çıkarır.

Temel özdeşlikler

Değişkenlere hangi sayı verilirse verilsin doğru olan eşitliklere özdeşlik denir. Aşağıdaki üç özdeşlik, iki terimlinin çarpımından doğrudan elde edilir ve çok sık kullanılır:

(a+b)2=a2+2ab+b2

(a−b)2=a2−2ab+b2

a2−b2=(a−b)·(a+b)

Üçüncüsüne iki kare farkı denir. Bu özdeşlikler hem ifadeleri sadeleştirmek hem de zihinden hesap yapmak için kullanılır.

Örnek

512 ve 99·101 işlemleri verilsin.

Özdeşliklerle zihinden hesaplayalım.

512=(50+1)2=2500+100+1=2601.

99·101=(100−1)·(100+1)=10000−1=9999.

Örnek

x2−9x−3 ifadesi verilsin; x≠3.

İfadeyi sadeleştirelim.

Pay iki kare farkıdır: x2−9=(x−3)·(x+3).

Ortak çarpan x−3 sadeleşir: sonuç x+3.

Sözel ifadeyi cebirsel ifadeye çevirmek

Problemlerin çoğunda ilk adım, cümleyi cebirsel ifadeye çevirmektir. Bilinmeyen niceliğe bir harf verilir ve cümle, işlemlerin sırasına dikkat edilerek yazılır.

Örnek

"Bir sayının 3 katının 4 eksiği" ve "bir sayının 4 eksiğinin 3 katı" ifadeleri verilsin.

İkisini cebirsel olarak yazalım.

Birinci: önce 3 katı alınır, sonra 4 çıkarılır: 3x−4.

İkinci: önce 4 çıkarılır, sonra 3 katı alınır: 3·(x−4)=3x−12.

Aynı kelimeler farklı sırayla farklı ifadeler verir.

Örnek

Ardışık üç çift sayı verilsin.

Bu sayıların toplamını cebirsel ifade olarak yazalım.

En küçüğü x olsun; diğerleri x+2 ve x+4 tür.

Toplam: x+(x+2)+(x+4)=3x+6.

Cebirsel ifade kurmak, denklem kurmanın yarısıdır. İfadenin bir değere eşit olduğu söylendiğinde bir denklem ortaya çıkar; bu adımın ayrıntısı Denklem Kurma Problemleri Nasıl Çözülür? yazısında.

Geometride cebirsel ifadeler

Kenar uzunlukları harfle verilen şekillerin çevresi ve alanı birer cebirsel ifadedir. Bu ifadeler, şeklin ölçüsü değiştikçe çevrenin ve alanın nasıl değiştiğini tek satırda gösterir.

Örnek

Kısa kenarı x, uzun kenarı x+3 santimetre olan bir dikdörtgen verilsin.

Dikdörtgenin çevresini ve alanını cebirsel ifade olarak yazalım.

Çevre: 2·(x+3)+2·x=2x+6+2x=4x+6.

Alan: x·(x+3)=x2+3x.

Örneğin x=5 için çevre 26, alan 40 olur.

Kapaktaki cebir karoları bu fikrin somut hâlidir. x2+3x alanı, kenarı x olan bir büyük kare ile üç uzun karodan oluşan bir dikdörtgen gibi dizilebilir. Karoların oluşturduğu dikdörtgenin kenarları x ve x+3 tür; bu da x2+3x=x·(x+3) çarpanlara ayırmasının görsel karşılığıdır.

Toplam ve çarpımdan değer bulmak

Bazı sorularda değişkenlerin kendisi değil, toplamları ya da çarpımları verilir. Bu durumda özdeşlikler, değişkenleri tek tek bulmadan istenen ifadeyi hesaplamayı sağlar.

Örnek

x+y=5 ve x·y=6 olsun.

x2+y2 toplamını bulalım.

(x+y)2=x2+2xy+y2 özdeşliğinden x2+y2=(x+y)2−2xy.

Yerine koyalım: 52−2·6=25−12=13.

Örnek

a−b=3 ve a·b=10 olsun.

a2+b2 toplamını bulalım.

(a−b)2=a2−2ab+b2 özdeşliğinden a2+b2=(a−b)2+2ab.

Yerine koyalım: 32+2·10=9+20=29.

İlk örnekte x ve y sayıları 2 ile 3 tür ve gerçekten 4+9=13 eder. Ama özdeşlik yolu, sayıları hiç bulmadan aynı sonuca ulaşır ve sayılar tam sayı olmadığında da işe yarar.

Sınavda cebirsel ifadeler

Sınavda nasıl çıkar

Temel düzeyde (TYT) bu konu benzer terimleri birleştirme, parantez açma, değer hesaplama, ortak çarpan parantezine alma ve özdeşliklerle sadeleştirme biçiminde karşına çıkabilir.

ALES ve KPSS düzeyinde cebirsel ifadeler, sayısal akıl yürütme ve problem sorularının içinde de gerekebilir.

Uzun görünen bir ifadeyle karşılaştığında önce parantezleri açmak, sonra benzer terimleri gruplamak çoğu zaman ifadeyi birkaç terime indirir. Özdeşliklerle çözülecek sorularda ise ifadenin a2−b2 ya da (a+b)2 kalıbına benzeyip benzemediğine bakmak gerekir. Seçenekli sorularda bulduğun sonucu, değişkene küçük bir sayı vererek soru ifadesiyle karşılaştırmak da hızlı ve güvenilir bir kontrol yoludur.

Sık yapılan hatalar

HataDoğrusu
3x+2y=5xy yazmakBenzer olmayan terimler birleşmez
−(x−3)=−x−3−(x−3)=−x+3
(x+3)2=x2+9(x+3)2=x2+6x+9
x+33=xx3+1
x=−3 için −x2=9−x2=−9
2x·3x=6x2x·3x=6x2

Bu hataların çoğu, işlemlerin neye uygulandığını gözden kaçırmaktan doğar. Eksi işaretinin, üssün ve sadeleştirmenin hangi terimleri kapsadığını her adımda kontrol etmek bu hataları önler.

Hap bilgi özeti

  1. Cebirsel ifade, sayılar ve harflerin işlemlerle bağlandığı ifadedir; eşittir işareti taşımaz.

    Harfler değişken, harf taşımayan sayılar sabittir.

Sık sorulanlar

Cebirsel ifade nedir?

Sayıların ve harflerin toplama, çıkarma, çarpma ve bölme gibi işlemlerle bağlandığı ifadedir. Eşittir işareti taşımaz.

Terim ve katsayı nedir?

Terim, ifadenin artı ve eksi işaretleriyle ayrılan her bir parçasıdır. Katsayı, bir terimdeki sayı çarpanıdır.

Benzer terim nedir?

Değişkenleri ve üsleri tamamen aynı olan terimlerdir. Benzer terimler katsayıları toplanarak birleştirilir.

Cebirsel ifadeler nasıl toplanır?

Parantezler açılır, benzer terimler yan yana getirilir ve katsayıları toplanır. Benzer olmayan terimler olduğu gibi kalır.

Dağılma özelliği nedir?

Bir sayının ya da terimin bir parantezle çarpılırken parantezin içindeki her terimle ayrı ayrı çarpılmasıdır.

Cebirsel ifade ile denklem arasındaki fark nedir?

Cebirsel ifadede eşittir işareti yoktur. Denklem ise bir cebirsel ifadenin bir değere ya da başka bir ifadeye eşit olduğunu söyler ve çözülerek bilinmeyen bulunur.

Cebirsel ifadenin derecesi nedir?

Tek değişkenli bir ifadede değişkenin en büyük üssüdür. Örneğin dört iks kare eksi üç iks artı yedi ifadesinin derecesi ikidir.

Toplam ve çarpım verilince kareler toplamı nasıl bulunur?

İki sayının kareleri toplamı, toplamlarının karesinden çarpımlarının iki katı çıkarılarak bulunur. Sayıları tek tek bulmaya gerek kalmaz.

İki ifadenin eşit olduğunu nasıl anlarım?

Parantezleri açıp benzer terimleri birleştirerek iki ifadeyi aynı biçime getir. Aynı biçime geliyorlarsa eşittirler. Değişkene bir sayı verildiğinde farklı sonuç çıkıyorsa ifadeler eşit değildir.

Kontrol listesi

0 / 10 tamamlandı

Bunlar da ilgini çekebilir

Bu yazıyı paylaş

WhatsAppX
✕