Temel Cebir

Birinci Dereceden Denklemler Konu Anlatımı PDF

TYTALESKPSS10 dakikalık okuma

Birinci dereceden denklemler: terazinin iki kefesine mavi ve kırmızı bloklar yerleştirerek dengeyi koruyan öğrenci

Denklem, içinde bilinmeyen bulunan bir eşitliktir; denklemi çözmek, eşitliği doğru yapan değeri bulmaktır. Birinci dereceden denklemlerde bilinmeyenin en büyük üssü birdir ve bu denklemler problemlerin neredeyse tamamının son adımıdır. Bu yazıda denklemin ne olduğunu, terazi modeliyle eşitliğin nasıl korunduğunu, adım adım çözüm yolunu, parantezli, kesirli ve ondalıklı denklemleri, çözümü olmayan ve sonsuz çözümü olan denklemleri ve iki bilinmeyenli denklemleri çözümlü örneklerle ele alıyoruz.


Denklem nedir?

Önce şunları bil

Bu yazıyı daha rahat anlamak için cebirsel ifadeleri, parantez açmayı ve benzer terimleri birleştirmeyi biliyor olman yeterli.

Bu konular için Cebirsel İfadeler Konu Anlatımı PDF yazısına göz at.

İçinde bilinmeyen bulunan ve yalnızca bilinmeyenin bazı değerleri için doğru olan eşitliklere denklem denir. 2x+3=11 bir denklemdir: x=4 için doğru, başka her değer için yanlıştır. Eşitliği doğru yapan değere denklemin kökü ya da çözümü, bütün çözümlerin oluşturduğu kümeye de çözüm kümesi denir.

Bilinmeyenin en büyük üssü 1 olan denklemlere birinci dereceden denklem denir. Tek bilinmeyenli birinci dereceden bir denklem, sadeleştirildiğinde her zaman şu biçime getirilebilir:

ax+b=0

Burada a ve b sabit sayılardır ve a sıfırdan farklıdır; a sıfır olsaydı bilinmeyen denklemden tamamen düşerdi.

DenklemDerecesiNeden
3x−7=51x in üssü 1
5=2x1Taraflar yer değiştirebilir
x2−4=02x in üssü 2
4(x+1)=3x1Parantez açılınca x kalır

Her değer için doğru olan eşitlikler ise denklem değil özdeşliktir: 2(x+1)=2x+2 eşitliği x yerine hangi sayı yazılırsa yazılsın doğrudur.

Hap bilgi

Denklem, bilinmeyenin yalnızca bazı değerleri için doğru olan eşitliktir.

Birinci dereceden denklemde bilinmeyenin en büyük üssü 1 dir: ax+b=0 ve a≠0.

Terazi modeli: eşitliği korumak

Bir denklemi dengedeki bir terazi gibi düşünmek, çözüm kurallarının nereden geldiğini gösterir. Terazinin iki kefesine aynı ağırlık eklenir ya da iki kefeden aynı ağırlık alınırsa denge bozulmaz. İki kefedeki her şey aynı oranda artırılır ya da azaltılırsa da denge korunur.

Bu yüzden bir denklemin iki tarafına şu işlemler uygulanabilir ve çözüm değişmez:

  • İki tarafa aynı sayıyı eklemek ya da iki taraftan aynı sayıyı çıkarmak,
  • İki tarafı sıfırdan farklı aynı sayıyla çarpmak ya da bölmek.
Örnek

Terazinin sol kefesinde 3 özdeş kutu ve 2 gramlık bir ağırlık, sağ kefesinde 11 gram olsun ve terazi dengede dursun.

Bir kutunun ağırlığını bulalım.

Bir kutunun ağırlığına x diyelim: 3x+2=11.

İki kefeden 2 gram alalım: 3x=9.

İki kefedeki her şeyi üçe bölelim: x=3 gram.

Kontrol: 3·3+2=11.

Dikkat

İki tarafı sıfırla çarpmak ya da sıfıra bölmek.

İki tarafı 0 ile çarpmak her denklemi 0=0 a dönüştürür ve bilgiyi yok eder; sıfıra bölmek ise tanımsızdır. Çarpılan ya da bölünen sayının sıfırdan farklı olduğundan emin ol.

Adım adım çözüm

Birinci dereceden bir denklem, aşağıdaki sırayla çözülebilir. Her adımda eşitliğin iki tarafına aynı işlem uygulanır:

  1. Paydalar varsa iki tarafı paydaların EKOK'u ile çarparak paydaları yok et.
  2. Parantezleri aç.
  3. Bilinmeyenli terimleri bir tarafa, sabit terimleri diğer tarafa topla.
  4. Benzer terimleri birleştir.
  5. İki tarafı bilinmeyenin katsayısına böl.
  6. Bulduğun değeri ilk denklemde yerine koyarak kontrol et.

Bir terimi eşitliğin öbür tarafına geçirmek, aslında iki tarafa o terimin tersini eklemektir. Bu yüzden karşıya geçen terimin işareti değişir: +5 karşıya −5 olarak, −4 karşıya +4 olarak geçer.

Örnek

5x−4=2x+11 denklemi verilsin.

Denklemi çözelim.

Bilinmeyenleri sola, sabitleri sağa toplayalım: 5x−2x=11+4.

3x=15, yani x=5.

Kontrol: sol taraf 5·5−4=21, sağ taraf 2·5+11=21.

Örnek

7−3x=x−9 denklemi verilsin.

Denklemi çözelim.

Bilinmeyenleri sağa, sabitleri sola toplayalım: 7+9=x+3x.

16=4x, yani x=4.

Kontrol: 7−12=−5 ve 4−9=−5.

İkinci örnekte bilinmeyenleri sağ tarafta toplamak, negatif katsayıyla uğraşmayı önledi. Hangi tarafın seçildiği sonucu değiştirmez; yalnızca işlem kolaylığı sağlar. Genel bir alışkanlık olarak bilinmeyenleri, katsayısı büyük olan tarafta toplamak işaret hatalarını azaltır.

Parantezli denklemler

Parantez içeren denklemlerde önce parantezler dağılma özelliğiyle açılır. Parantezin önünde eksi işareti varsa, parantezin içindeki bütün terimlerin işareti değişir.

Örnek

3(x−2)−2(x+1)=4 denklemi verilsin.

Denklemi çözelim.

Parantezleri açalım: 3x−6−2x−2=4.

Benzer terimleri birleştirelim: x−8=4, yani x=12.

Kontrol: 3·10−2·13=30−26=4.

Örnek

2(3x+1)=5(x−2)+3 denklemi verilsin.

Denklemi çözelim.

Parantezleri açalım: 6x+2=5x−10+3, yani 6x+2=5x−7.

Bilinmeyenleri sola toplayalım: 6x−5x=−7−2, yani x=−9.

Kontrol: sol taraf 2·(−26)=−52, sağ taraf 5·(−11)+3=−52.

Dikkat

Eksiyi yalnızca ilk terime dağıtmak.

−2(x+1) açılırken sonuç −2x+1 değil, −2x−2 dir. Parantezin önündeki sayı ve işaret, parantezdeki her terimle ayrı ayrı çarpılır.

Kesirli denklemler

Paydalı terimler içeren denklemlerde ilk iş, iki tarafı paydaların EKOK'u ile çarparak paydaları yok etmektir. Böylece denklem, kesirsiz ve çözmesi kolay bir denkleme dönüşür. EKOK'un nasıl bulunduğu EBOB ve EKOK Konu Anlatımı PDF yazısında.

Örnek

x3+x4=14 denklemi verilsin.

Denklemi çözelim.

Paydaların EKOK'u 12. İki tarafı 12 ile çarpalım: 4x+3x=168.

7x=168, yani x=24.

Kontrol: 243+244=8+6=14.

Örnek

x−12−x+25=3 denklemi verilsin.

Denklemi çözelim.

Paydaların EKOK'u 10. İki tarafı 10 ile çarpalım: 5(x−1)−2(x+2)=30.

Parantezleri açalım: 5x−5−2x−4=30, yani 3x−9=30.

3x=39, yani x=13. Kontrol: 122−155=6−3=3.

Dikkat

EKOK ile çarparken bir terimi atlamak.

EKOK ile çarpma, eşitliğin iki tarafındaki her terime uygulanır; paydası olmayan terimler ve sağ taraf da dahil. İkinci örnekte sağdaki 3 ün de 10 ile çarpılıp 30 olduğuna dikkat et. Payı birden fazla terimli kesirler ise çarpımdan sonra parantez içinde yazılmalıdır.

Ondalıklı denklemler

Ondalık sayı içeren denklemlerde iki taraf 10, 100 ya da 1000 ile çarpılarak bütün katsayılar tam sayı yapılır. Hangi sayıyla çarpılacağını, en çok ondalık basamağı olan sayı belirler.

Örnek

0,2x+1,5=0,5x−0,3 denklemi verilsin.

Denklemi çözelim.

En çok bir ondalık basamak var; iki tarafı 10 ile çarpalım: 2x+15=5x−3.

15+3=5x−2x, yani 18=3x ve x=6.

Kontrol: 1,2+1,5=2,7 ve 3−0,3=2,7.

Ondalık sayılarla çalışmanın ayrıntısı Ondalık Gösterim Konu Anlatımı PDF yazısında anlatılıyor.

Hesabı kısaltan yollar

Her denklemde bütün adımları sırayla uygulamak gerekmez. Denklemin yapısına bakmak, çoğu zaman işlemi kısaltır.

Ortak çarpana bölmek

Bütün terimlerde ortak bir çarpan varsa önce iki taraf bu çarpana bölünür. Böylece küçük sayılarla çalışılır.

Örnek

12x−36=48 denklemi verilsin.

Denklemi çözelim.

Bütün terimler 12 ye bölünür: x−3=4.

x=7. Kontrol: 12·7−36=84−36=48.

İki kesrin eşitliği

Denklem iki kesrin eşitliği biçimindeyse EKOK yerine doğrudan içler dışlar çarpımı yapılabilir.

Örnek

2x−13=x+42 denklemi verilsin.

Denklemi çözelim.

İçler dışlar çarpımı: 2(2x−1)=3(x+4).

4x−2=3x+12, yani x=14.

Kontrol: 273=9 ve 182=9.

Oran ve orantının bu kullanımı Oran ve Orantı Konu Anlatımı PDF yazısında da anlatılıyor.

Çözüm kümesi: tek çözüm, çözüm yok, sonsuz çözüm

Sadeleştirme sırasında bilinmeyenli terimler birbirini götürürse denklem ya hiç çözümü olmayan bir çelişkiye ya da her değer için doğru olan bir özdeşliğe dönüşür.

Sadeleşmiş hâlÇözüm kümesiÖrnek
ax=c ve a≠0Tek çözüm: x=ca3x=12 ise x=4
0·x=c ve c≠0Çözüm yok: ∅2x+3=2x+5
0·x=0Her gerçek sayı: ℝ2(x+3)=2x+6
Örnek

2x+3=2x+5 ve 2(x+3)=2x+6 denklemleri verilsin.

Çözüm kümelerini bulalım.

Birinci: 2x ler birbirini götürür ve 3=5 kalır. Bu hiçbir zaman doğru olmadığı için çözüm kümesi ∅ dir.

İkinci: parantez açılınca 2x+6=2x+6 olur ve 0=0 kalır. Her değer için doğru olduğu için çözüm kümesi ℝ dir.

Parametreli denklemler

Katsayılardan biri harfle verilmişse, denklemin çözüm durumu bu harfin değerine bağlıdır.

Örnek

(m−2)x=m−2 denklemi verilsin.

m nin değerine göre çözüm kümesini inceleyelim.

m≠2 ise iki taraf m−2 ye bölünebilir: tek çözüm x=1.

m=2 ise denklem 0·x=0 olur: her gerçek sayı çözümdür.

Dikkat

0=0 sonucunu "çözüm sıfır" sanmak.

0=0 kalması, x=0 demek değildir; her değerin çözüm olduğu anlamına gelir. 3=5 gibi bir çelişki kalması ise hiçbir değerin çözüm olmadığını gösterir.

Kökü verilen denklemde katsayı bulmak

Bazı sorularda denklemin kökü verilir ve denklemdeki bilinmeyen bir katsayı sorulur. Kök, denklemi doğru yapan değer olduğu için yerine yazıldığında eşitlik sağlanmalıdır.

Örnek

3x+a=2x−5 denkleminin kökü 4 olsun.

a yı bulalım.

x=4 yazalım: 3·4+a=2·4−5.

12+a=3, yani a=−9.

Kontrol: 3x−9=2x−5 denkleminden x=4 bulunur.

Bilinmeyen paydada olursa

Bilinmeyen paydada bulunuyorsa önce paydayı sıfır yapan değerler belirlenir; bu değerler kök olamaz. Sonra iki taraf paydalarla çarpılır ve çıkan denklem çözülür. Bulunan değer, yasaklı değerlerden biriyse atılır.

Örnek

6x−1=3 denklemi verilsin.

Denklemi çözelim.

Payda sıfır olamaz: x≠1.

İçler dışlar çarpımı: 6=3(x−1), yani 6=3x−3 ve x=3.

3≠1 olduğu için kök geçerlidir. Kontrol: 62=3.

Örnek

x+2x−1=x+5x+1 denklemi verilsin.

Denklemi çözelim.

Paydalar sıfır olamaz: x≠1 ve x≠−1.

İçler dışlar çarpımı: (x+2)(x+1)=(x+5)(x−1), yani x2+3x+2=x2+4x−5.

x2 ler birbirini götürür: 3x+2=4x−5, yani x=7. Kontrol: 96=128=32.

Dikkat

Paydayı sıfır yapan değeri kök sanmak.

xx−2=2x−2 denkleminde paydalar eşitlenince x=2 bulunur. Ama x=2 paydayı sıfır yaptığı için kök olamaz; denklemin çözüm kümesi ∅ dir.

Mutlak değerli basit denklemler

|x−3|=5 gibi bir denklem, sayı doğrusunda 3 e uzaklığı 5 olan sayıları sorar. Bu sayılar iki tanedir; bu yüzden denklem iki ayrı birinci dereceden denkleme ayrılır.

Örnek

|x−3|=5 denklemi verilsin.

Denklemi çözelim.

Birinci durum: x−3=5, yani x=8.

İkinci durum: x−3=−5, yani x=−2.

Çözüm kümesi {−2,8} dir.

Mutlak değer negatif olamayacağı için |x−3|=−5 gibi bir denklemin çözümü yoktur. Mutlak değerin ayrıntısı Mutlak Değer Konu Anlatımı PDF yazısında.

İki bilinmeyenli denklemler

x+y=10 gibi iki bilinmeyenli tek bir denklemin sonsuz sayıda çözümü vardır: (1,9), (4,6), (7,3) ve daha niceleri. Tek bir çözüm bulmak için ikinci bir denkleme ihtiyaç vardır. İki denklemin birlikte oluşturduğu yapıya denklem sistemi denir.

Yok etme yöntemi

Örnek

x+y=10 ve x−y=4 denklemleri verilsin.

Sistemi çözelim.

İki denklemi taraf tarafa toplayalım; y ler birbirini götürür: 2x=14, yani x=7.

Birinci denklemde yerine koyalım: 7+y=10, yani y=3.

Kontrol: 7+3=10 ve 7−3=4.

Yerine koyma yöntemi

Örnek

y=2x−1 ve 3x+y=19 denklemleri verilsin.

Sistemi çözelim.

Birinci denklemdeki y yi ikincide yerine koyalım: 3x+2x−1=19.

5x=20, yani x=4 ve y=2·4−1=7.

Kontrol: 3·4+7=19.

Bir bilinmeyen diğeri cinsinden kolayca yazılabiliyorsa yerine koyma, katsayılar birbirini götürmeye uygunsa yok etme yöntemi daha kısadır.

Tek bilinmeyenli denklemlerde olduğu gibi sistemlerde de çözüm olmayabilir ya da sonsuz çözüm olabilir. x+y=3 ve x+y=5 sisteminde aynı toplam iki farklı sayıya eşit olamayacağı için çözüm yoktur. x+y=3 ve 2x+2y=6 sisteminde ise ikinci denklem birincinin iki katıdır; iki denklem aslında aynı bilgiyi verdiği için sonsuz çözüm vardır.

Problemden denkleme

Sözel problemlerin çoğu, bilinmeyene bir harf verilip cümle denkleme çevrilince birinci dereceden bir denkleme dönüşür.

Örnek

Bir sayının 3 katının 5 fazlası 26 dır.

Sayıyı bulalım.

Sayı x olsun: 3x+5=26.

3x=21, yani x=7.

Örnek

Bir kırtasiyede 4 defter ile 3 kalemin toplam fiyatı 165 lira; bir defter, bir kalemden 15 lira pahalı.

Bir kalemin fiyatını bulalım.

Kalem x lira olsun; defter x+15 lira.

4(x+15)+3x=165, yani 7x+60=165 ve 7x=105.

x=15: kalem 15 lira, defter 30 lira. Kontrol: 4·30+3·15=120+45=165.

Denklem kurmanın adımları ve farklı problem türleri Denklem Kurma Problemleri Nasıl Çözülür? yazısında ayrıntılı olarak ele alınıyor.

Sınavda birinci dereceden denklemler

Sınavda nasıl çıkar

Temel düzeyde (TYT) bu konu parantezli ve kesirli denklemler, çözüm kümesi, parametreli denklemler ve basit denklem sistemleri biçiminde karşına çıkabilir.

ALES ve KPSS düzeyinde denklem çözme, neredeyse bütün problem sorularının son adımıdır.

Seçenekli sorularda bulduğun kökü ilk denklemde yerine koymak birkaç saniye sürer ve işaret hatalarının çoğunu yakalar. Kesirli denklemlerde ise çarpmadan önce EKOK'u doğru bulmak, sonraki bütün adımları kolaylaştırır. Parametreli sorularda ise önce katsayının sıfır olduğu durumu ayrıca incelemek, gözden kaçan seçenekleri ortaya çıkarır.

Sık yapılan hatalar

HataDoğrusu
Karşıya geçen terimin işaretini değiştirmemek+5 karşıya −5 olarak geçer
3x=12 ise x=36 demekİki taraf 3 e bölünür: x=4
EKOK ile yalnız kesirli terimleri çarpmakHer terim çarpılır
−2(x+1)=−2x+1−2(x+1)=−2x−2
0=0 ı x=0 sanmakÇözüm kümesi ℝ
Kökü kontrol etmemekİlk denklemde yerine koy

Bu hataların çoğu, eşitliğin iki tarafına aynı işlemin uygulandığını unutmaktan doğar. Her adımda "iki tarafa da ne yaptım?" diye sormak ve sonunda kökü yerine koymak hataları büyük ölçüde önler.

Hap bilgi özeti

  1. Denklem, bilinmeyenin yalnızca bazı değerleri için doğru olan eşitliktir.

    Birinci dereceden denklemde bilinmeyenin en büyük üssü 1 dir: ax+b=0 ve a≠0.

Sık sorulanlar

Birinci dereceden denklem nedir?

Bilinmeyenin en büyük üssünün bir olduğu denklemdir. Sadeleştirildiğinde a iks artı b eşittir sıfır biçimine gelir ve a sıfırdan farklıdır.

Denklem nasıl çözülür?

Paydalar EKOK ile yok edilir, parantezler açılır, bilinmeyenler bir tarafa ve sabitler diğer tarafa toplanır, sonra iki taraf bilinmeyenin katsayısına bölünür.

Karşıya geçen terimin işareti neden değişir?

Çünkü terimi karşıya geçirmek, iki tarafa o terimin tersini eklemektir. Artı olan terim karşıya eksi, eksi olan terim artı olarak geçer.

Kesirli denklemde ne yapılır?

İki taraf paydaların EKOK'u ile çarpılır. Bu çarpma eşitliğin iki tarafındaki her terime uygulanır.

Bir denklemin çözümü olmayabilir mi?

Evet. Sadeleştirmede bilinmeyenler birbirini götürür ve üç eşittir beş gibi bir çelişki kalırsa çözüm kümesi boş kümedir.

İki bilinmeyenli denklem nasıl çözülür?

Tek bir denklemin sonsuz çözümü vardır; tek çözüm için ikinci bir denklem gerekir. Sistem yok etme ya da yerine koyma yöntemiyle çözülür.

Bilinmeyen paydada ise nelere dikkat edilir?

Önce paydayı sıfır yapan değerler belirlenir; bunlar kök olamaz. Çözüm sonunda bulunan değer bu yasaklı değerlerden biriyse atılır.

Denklemi çözdükten sonra neden kontrol etmeliyim?

Bulunan değeri ilk denklemde yerine koymak, işaret ve çarpma hatalarını hemen gösterir. Bilinmeyen paydada ise kontrol, geçersiz kökleri ayıklamanın da yoludur.

Özdeşlik ile denklem arasındaki fark nedir?

Özdeşlik, bilinmeyenin her değeri için doğru olan eşitliktir. Denklem ise yalnızca bazı değerler için doğrudur. Sadeleştirmede sıfır eşittir sıfır kalıyorsa eşitlik bir özdeşliktir ve her gerçek sayı çözümdür.

Kontrol listesi

0 / 10 tamamlandı

Bunlar da ilgini çekebilir

Bu yazıyı paylaş

WhatsAppX
✕